معنی امر بین الامرین چیست؟ (بررسی نفی جبر و تفویض)

پاسخ آیت‌الله سیفی مازندرانی پیرامون معنی امر بین الامرین

مقصود از «امر بین الامرین» وجود اختیار برای بشر است و ثبوت اختیار مستلزم نفی جبر و تفویض است؛ یعنی خدای متعال با خلق قوّه‏‌ی اختیار برای بشر، اراده‌‏اش تعلق گرفته است که بشر تمام افعال بد یا خوب را به خواست و اراده‌‏ی خودش انجام دهد و هیچ فعلی خارج از اختیار بشر نباشد.

و این منافاتی ندارد که قوّه‌‏ی اختیار را پروردگار به قدرت و اراده‌‏اش برای بشر خلق کرده باشد، و تمام اعمال بد و خوب انسان - در عین حالیکه اختیاری است - در طول اراده‌ی‎ پروردگار است. بلکه خلقت قوّه‌‏ی اختیار با جبر به هیچ وجه سازگاری ندارد.

و از طرفی دیگر تفویض نیز منتفی است؛ چون در بسیاری موارد به اقتضای عدل و حکمت و مصلحت اراده‌‏ی پروردگار بین اراده‌‏ی انسان و عمل او حائل و مانع می‏شود و او را از انجام طاعتی یا فعل معصیتی باز می دارد. گرچه این بازدارندگی غیر اختیاری و نیز هدایت توفیقی در اصل مستند به افعال بد یا خوب خود انسان است؛ زیرا که چنین زمینه‌‏ای را برای خود با رفتار و کردار خود فراهم می‌سازد.

و نفی تفویض به معنای دیگری نیز در روایات آمده است. و آن اینکه: خدای تعالی گرچه به انسان قوّه‌‏ی اختیار داده است، ولی با امر و نهی تشریعی، و وعده‏‌ی ثواب و عذاب ابدی بر فعل خوب و بد، و از طرفی با هدایت توفیقی به خوبی‌ها و بازدارندگی از بدی‌ها، انسان را رها نکرده است، کما اینکه اراده‌‏ی تکوینی پروردگار به فعل یا ترک انسان تعلق نگرفته است تا مستلزم جبر باشد.

و لذا با دادن قوّه‏‌ی اختیار و عقل، و با امر و نهی تشریعی، و وعده‌‏ی ثواب و عذاب، و هدایت توفیقی، و از طرفی عدم تعلق اراده تکوینی پروردگار به فعل انسان، نفی جبر و تفویض، و تحقق امر بین امرین ثابت می‏شود.

به این معنا که: از طرفی خدای تعالی به انسان قوّه‏‌ی اختیار و قدرت بر فعل و ترک داده است، و بشر با اراده‌‏ی خود فعل را انجام می دهد، و از جانب دیگر مانع او از انجام فعل می‏شود. و این یا بخاطر توفیق به اطاعت و بندگی احسن است، و یا سلب توفیق او به سبب اعمال و رفتار ناشایست او می باشد. در روایات زیادی عوامل توفیق و سلب توفیق در موارد گوناگون به شکلهای مختلف بیان شده است.

و این است تفسیر آیه: «لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ»؛[1] یعنی اجبار تکوینی بر عمل به دستورات دین نیست. و آیه‌‏ی: «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا»؛[2] یعنی با فرستاد پیامبران و تشریع دین و انزال کتاب آسمانی بشر را هدایت تشریعی کردیم، ولی به او اختیار عمل داده‌‏ایم تا خود یکی از دو راه کفر یا ایمان را در پیش گیرد.

و از طرفی فرمود: «أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى»؛[3] یعنی اینکه انسان خیال کرده که کاملاً رها شده است و حساب و کتاب، و ثواب و عذابی در کار نیست؟ و فرمود: «أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا».[4] تفسیر این دو طائفه از آیات همان نفی جبر و تفویض و حقیقت معنای «الأمر بین الأمرین» است. ما درباره‌‏ی ادله‌‏ی نفی جبر و تفویض و اثبات «الأمر بین الأمرین» تحقیق گسترده و جامع کرده‌‏ایم، و عمده‌‏ی روایات دال بر ثبوت الأمر بین الأمرین و بیان حقیقت معنای آن به همین تفسیری که در اینجا بیان کرده‌‏ایم را درکتاب «البراهین الواضحة: ج 2، ص 143 - 211» ذکر کرده‌‏ایم.

[1]- البقرة: 256.

[2]- اإنسان: 3.

[3]- القیامة: 36.

[4]- العنکبوت: 2.