ماهیت، اقسام، حجیّت، و تعبیر خواب از نظر شرع مقدس

بسمه تعالی

قبل از پاسخ به خصوص پرسشهای مزبور شایسته است نکاتی موجز پیرامون حقیقت خواب و اقسام آن و نیز معیار و ضابطه‏ ی تعبیر خواب به اختصار و ایجاز بیان گردد. از نگاه قرآن مجید و روایات[1] حقیقت خواب از منظر حکما انطباع و تمثُّل صور ذهنی -آنچه در فکر انسان است- در حال خوابیدن می باشد. و از نظر محدثین و علمای بزرگ قدمای امامیه همچون شیخ مفید، و سید مرتضی، خواب انسان از چند عامل نشأت می گیرد.

1ـ حدیث نفس؛ یعنی آنچه که در شبانه روز فکر انسان را به خود مشغول ساخته است. 2ـ  طبع و مزاج غالب بر هر بر انسان بیننده‏ ی خواب، که ناشی از کیفیت مزاج آن شخص است. 3ـ  وساوس شیطانی که در حال خواب شیاطین به دلیل اُنس یا احاطه و سلطه‏ ای که بر بیننده‏ ی خواب دارند به روح انسان نفوذ و به جان او القاء میکنند. 4ـ  الهامات الهی و هدایتهای ملکوتی رحمانی که توفیقی از جانب خدای تعالی است که شامل حال انسان بیننده‏ ی خواب می شود.

از سه قسم اوّل قرآن مجید به اضغاث احلام، و از قسم چهارم در آیات بسیار قرآن مجید به رؤیا تعبیر شده است، و نیز لفظ «البشری» در آیه: «لَهُمُ الْبُشْرى‏ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا».[2] در روایات مستفیضه[3] به رؤیای صالحه و صادقه تفسیر شده است. و نیز در صحیحه معمّر بن خلّاد از امام رضا علیه السلام روایت گردید که فرمود: «إن رسول الله صلی الله علیه وآله كان إذا أصبح قال: لأصحابه : هل من مبشّرات؛ يعني به الرؤيا».[4]

در روایات: خواب انسان به سه قسم تقسیم شده است:

اول: خواب بشارت از جانب خدای متعال برای مومن. دوم: کابوس و خواب وحشت ناک از جانب شیطان. سوم: خواب آشفته و در هم برهم. در صحیحه سد بن أبی خلف از امام صادق علیه السلام روایت گردید که فرمود: «الرؤیا علی ثلاثة وجوه: بشارةٌ من الله للمؤمن، و تحذير من الشّيطان، و أضعاث أحلام».[5] و نیز در روایت صحیحه در پاسخ به پرسش ابی بصیر، امام صادق علیه السلام فرمود: «قلت لأبي عبدالله: جلعت فداك الرؤیا الصادقة و الکاذبة مخرجهما من موضع واحد؟ قال علیه السلام : صدقت، أمّا الکاذبة المختلفة فانّ الرجل یراها في أوّل اللیلة في سلطان المردة الفسقة، و إنّما هي شيءٌ یخیَّل إلی الرجل و هي کاذبة مخالفة لا خیر فیه. و أمّا الصادقة إذا رآها بعد الثلثین من اللیل مع حلول الملائکة -و ذلك قبل السحر- فهي صادقة لا تختلف إن شاء الله إلّا أن یکون جنباً، أو یکون علی غیر طهر، أو لم یذکر الله عزّوجلّ حقیقة ذکره، فإنّها تختلف و تُبطیءُ علی صاحبها»؛[6] یعنی: خواب بر دو قسم رؤیای صادقه و کاذبه است. و زمان رؤیای کاذبه سر شب می باشد که جولانگاه شیاطین است. و رؤیای صادقه رحمانی در ثلث آخر شب یعنی سحرگاهان است، که زمان حلول ملائکة الله می باشد، و در این زمان خواب خیر محض و صادق است، مگر اینکه شخص در حال خواب جُنُب، یا بدون وضوء باشد، و یا اینکه قبل از خواب ذکر و یاد خدا را از صمیم قلب نداشته باشد، در این صورت خواب مختلف و پریشان و طولانی است.

و نوع اول از خواب -در حدیث مزبور- مقصود امام صادق علیه السلام است که در روایت صحیحه هشام بن سالم فرمود:

«رأي المؤمن و رؤیاه في آخر الزمان جزءٌ من سبعین جزء من النبوة و منهم من یُعطی علی الثلث»؛[7] یعنی: رأی و بینش، و نیز خواب و رؤیای صادقه‏ ی مؤمن در آخر الزمان یک جزء از هفتاد جزء نبوت، و در برخی مؤمنین کامل ثلث از مراتب نبوت است. علامه مجلسی جمله‏ ی ذیل این حدیث شریف را به کمَّلین از مؤمنین تفسیر کرده است. و نیز در روایات معتبر آمده است که شیطانی به نام «هزع» و «الدهار» برای ترساندن و ایجاد وحشت و غمناک کردن به خواب مؤمنین می آید، که با دعا و ذکر ویژه قبل از خواب راه نفوذ او به خواب مؤمن بسته می شود.

و اما ضابطه و رمز تعبیر خواب بر اساس مستندات معتبر شرعی سه چیز است.

اول: تشبیهات و تمثیلاتی که در آیات قرآن مجید و روایات وارد گردیده است؛ چون در بسیاری از آیات و روایات حقائق هستی و امور عالم و بواطن گروه های مختلف انسان از طریق تمثیلات و تشبیهات بیان گردید. مثلاً اعمال انسانهای کافر به سان خاکستری تشبیه شده است که باد تندی آن را به هوا پراکنده و محو کند.[8] یا کسانی که اشخاص خدا نشناس و بی ایمان را برای خود دوست و تکیه گاه برگزیده اند به کسانی تشبیه شده است که تار عنکبوت را برای خود خانه اختیار کرده اند.[9] از این گونه تمثیلات و تشبیهات در آیات شریفه و روایات بسیار آمده است. مرحوم علامه مجلسی[10] این گونه تمثیلات و تشبیهات قرآنی و روائی را معیار و ضابطه‏ ی تعبیر خواب قرار داده است. و این کلام صحیح و مقتضای تحقیق است؛ چون در بسیاری از روایات برای تعبیر خواب به این تمثیلات و تشبیهات تعلیل گردیده است و از آن ضابطه‏ ی کلی می توان استفاده کرد. مثل صحیحه مسعدة بن زیاد که از امام صادق علیه السلام روایت کرده است، که فرمود: «من رأی أنّه في الحرم و کان خائفاً أمِنَ»؛[11] یعنی کسی خواب ببیند که در حرم مسجد الحرام با حالت بیمناک است امنیت در زندگی و امورش ایجاد می شود.

دوم: در برخی آیات و روایات بعضی خوابها به طور خاص و موردی تعبیر شده اند. مثل آیه‏ ی خواب عزیز مصر و دو زندانی که حضرت یوسف تعبیر کرد. و نیز در روایات: بسیاری از اصحاب خواب خویش را برای امامان معصوم اهل بیت علیهم السلام بازگو و آن بزرگواران تعبیر می فرمودند. و طبعاً کسی اگر همان گونه خواب ببیند تعبیرش همان است که در این دسته از روایات آمده است. و ما برخی از این روایات را در کتاب «البراهین الواضحة»[12] آورده ایم.

سوم: علم و یقین یا حتی ظنّ قوی شخص خواب بیننده به تعبیر -در صورتی که از مؤمنین باشد -در همان اولین لحظاتی که از خواب بیدار می شود می تواند دلیل صحیح و قابل قبول برای تعبیر آن خواب باشد؛ چرا که در همانگونه که در صحیحه‏ ی هشام آمده است: رأی و رؤیای مؤمن در آخز الزمان جزئی از هفتاد جزء نبوت و در برخی از مؤمنین -مقرَّب درگاه خدا- ثلث اجزاء نبوت است.[13] بنا بر این رأی و ظنّ مؤمن به تعبیر خواب -که در اولین لحظه‏ ی بیداری پس از خواب به او القاء می شود- خود بهترین دلیل بر تعبیر آن خواب است.

علاوه بر صحیحه‏ ی یاد شده در حدیث آمده است: «ظنّ المؤمن کهانة»؛[14] یعنی حدس و گمان قوی مؤمن نوعی کهانت بوده و ریشه در عالَم غیب دارد.

و نیز در روایات بسیار فوق حدّ استفاضه آمده است: «المؤمن ینظر بنور الله»؛[15] یعنی مؤمن به نور الهی حقائق هستی را با چشم دل مشاهده می کند. بنا بر این اولین نظر و رأی خطور شده به قلب مؤمن پس از رؤیای صادقه -قبل از گذشت زمان و آلوده شدن فکر انسان بیننده‏ ی خواب به شوائب اوهام- در تعبیر آن خواب به دلیل این دسته از روایات متظافره بهترین دلیل، و ضابطه، شرعی برای تعبیر خواب می باشد؛ چون مفاد این دسته از روایات این است که خطورات قلبی مؤمن و دید و نظر معنوی او به نور الهی اتصال داشته و حقائق پس پرده مادی را در عالم غیب با همان نور ذات اقدس حق جلّ و علا مشاهده می کند، البته به شرط اینکه به معنای واقعی کلمه مؤمن باشد. و بی شک مؤمنی که شأن معنوی او شایسته‏ ی رؤیای صادقه است در اولین لحظه بیداری روح نورانی او آماده‏گی القاء و الهام رحمانی ملائکة الله را دارا می باشد.

ناگفته نماند که غیر از سه معیار یاد شده هیچ معیار و ملاک دیگری برای تعبیر خواب از اعتبار و وجاهت شرعی برخوردار نیست؛ لذا کتابهای نوشته شده در مورد تعبیر خواب -بدون استثناء چه فارسی یا عربی که درباره تعبیر خواب نوشته شده است و به غیر سه ملاک یاد شده ضابطه برای تعبیر خواب بیان می کند -از نظر شرع مقدس اعتبار ندارد.

این اجمال کلام بود درباره مهمات خصوصیات خواب. و ما تفصیل بسیاری از این مطالب را با استناد به آیات و روایات معتبر و کلمات اعاظم علمای امامیة در کتاب «البراهین الواضحة»[16] مورد بررسی و تحقیق قرار داده ایم.

و اما پاسخ به پرسشهای مزبور:

پاسخ سؤال اول: به دلیل اجماع و اتفاق فقهای امامیه و دلالت روایات خواب حجیت شرعی ندارد مگر در غیر احکام شرعیه در حدّ ارشاد و بشارت و یا هشدار و اخطار و آن هم در صورتی که شرایط رؤیای صادقه را دارا باشد. و در این موارد هم حکم کلی یا جزئی شرعی را اثبات نمی کند. حتی اگر برای شخص قاضی یا مفتی از طریق خواب علم به حکمی حاصل شود جائز نیست بر اساس معلوم خود حکم یا فتوا صادر کند. البته خواب پیامبران و امامان معصوم علیهم السلام به اتفاق آراء علماء و دلالت صریح روایات قطعیه برای خود حضرات علیهم السلام حجت است. ولی اگر کسی از مؤمنین آن بزرگواران را در خواب ببیند رؤیای صادقه‌ی رحمانیه بوده و بشارت و هدایتی برای خواب بیننده است، لکن حجت شرعی بر احکام فتوائی یا قضائی نبوده و شرعاً الزام آور نیست.

پاسخ سؤال دوم: با بیان مزبور در پاسخ به سؤال اول روشن گردید که خواب حجت شرعی بر جواز و عدم جواز، یا بدی و خوبی افعال و اشخاص نیست.

پاسخ سؤال سوم: جائز نیست انسان بر اساس خواب به کسی بد گمان شود چون به نص آیه شریفه «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْم».[17] بد گمانی و سوء ظن به مؤمنین حرام است، و خواب حجیت شرعیه بر جواز آن نیست. البته رؤیای صالحه‏ ی دارای شرائط یاد شده می تواند شاهد و تأیید الهی برای خوشبینی به شخص مورد خواب باشد؛ چون اساساً خوشبینی به مؤمنان مستحب و محبوب خدای تعالی است. و همانند سوء ظن مورد نهی نیست.

پاسخ سؤال چهارم: آنچه از تحقیق نصوص کتاب و روایات اهل بیت علیهم السلام که به آن اشاره گردید استفاده می شود که: ضابطه و رمز تعبیر خواب در ۳ نکته است: ۱- از طریق تشبیهات و تمثیلات قرآنی و روائی که معبّر خواب باید بر آن احاطه علمی داشته باشد، و این نیاز به فحص گسترده در آیات و روایات وارده در این باره دارد، که خود این موضوع تألیف کتاب بلکه کتابهائی را می طلبد، مثل کتاب «المجازات النبویة» تألیف سید رضی و مانند آن. ۲- مدلول برخی آیات و روایات خاصّه که در تعبیر بعضی خوابها وارد گردیده است.۳- علم و یقین یا ظنّ قوی و اطمینان بیننده‏ ی رؤیای صالحه در اولین لحظه پس از بیداری در صورتی که به ایمان خود -به خدا و رسول و اهل بیت علیهم السلام و عالم غیب و حقائق دین- اطمینان داشته باشد.

تاریخ:  ۱۷  ذي الحجة سنه‌ی ۱۴۴۱ هـ.ق

برابر ۱۷ بهمن سال ۱۳۹۹ هـ.ش

[1]– ما در کتاب «البراهین الواضحة» : ج ۳، ص ۳۰۹-۳۴۷ از این موضوعات و سایر مطالب پیرامون خواب به تفصیل بحث کرده ایم.

[2]– یونس: ۶۴.

[3]– تفسیر البرهان: ج ۵، ص ۲۸، ح ۳، ۴/ ص ۳۱، ح ۱۳، ۱۶/ البراهین الواضحة: ج ۳، ص ۳۲۴-۳۳۳، ح ۱، ۱۳.

[4]– الکافی: ج ۸، ص ۹۰، ح ۵۹.

[5]– بحار الأنوار: ج ۵۸، ص ۱۸۰، ح ۴۲.

[6]– بحار الأنوار: ج ۵۸، ص ۱۹۳-۱۹۴، ح ۷۵.

[7]– بحار الأنوار: ج ۵۸، ص ۱۹۱، ح ۵۹ / ص ۷۷، ح ۴۰.

[8]– ابراهیم: ۱۸.

[9]– عنکبوت: ۴۱.

[10]– بحار الأنوار: ج ۵۸،  ص ۲۲۰-۲۲۳.

[11]– بحار الأنوار: ج ۵۸، ص ۱۵۹، ح ۳.

[12]– البراهین الواضحة: ج ۳، ص ۳۳۲-۳۳۸، الحدیث ۱-۱۶.

[13]– بحار الأنوار: ج ۵۸، ص ۱۹۱، ح ۵۹/ ص ۱۷۷، ح ۴۰.

[14]– غرر الحکم: ح ۶۰۳۶/ شرح نهج البلاغة لابن أبي الحدید: ج ۱۹، ص ۲۱۵.

[15]– بصائر الدرجات: ص ۱۰۰، ح ۱ و ۲/ ص ۳۷۵، ح ۴/ ص ۳۷۷، ح ۱۰، ۱۱/ الکافي: ج ۱، ص ۲۱۸، ح3/ علل الشرائع: ج ۱، ص ۱۷۴، ح ۱/ عیون أخبار الرضا علیه السلام: ج ۱، ص ۶۷، ح ۲۵۰/ ص ۲۱۶، ح ۱/ معاني الأخبار: ص ۳۵۰، ح ۱/ وسائل الشیعة، طبع الإسلامیة: ج ۸، ص ۴۲۳-۴۲۴، ح ۱ و ۲/ ۴۸۶، ح ۱۲ و ایضا روي ذلك في کثیر من مصادر الحدیث الإمامیة ترکنا ذکرها.

[16]– البراهین الواضحة: ج ۴، ص ۳۰۹- ۳۶۴.

[17]– حجرات: ۱۲.