بررسی حکم شرعی و وظیفه ثروتمندان در قبال نیازمندان

رسیدگی مالی به فقرا از مستحبات مؤکّد است، و ردّ درخواست مساعدت مالی آنان مورد نهی است، بلکه فریاد بر سر فقیر سائل با لفظ خشن حرام است، همانگونه که در آیه‏‌ی، شریفه‌ی: «وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَر»[1] آمده است؛ چرا که لفظ «نهر» و «انتهار» همانگونه که قدمای از علمای لغت و شیخ طوسی – در ذیل آیه‌ی مزبور – گفته‌اند، به معنای فریاد کشیدن بر سر فقیر درخواست‌کننده با لفظ تُند می باشد. ولی رسیدگی به تنگدستان و محرومین مستحب مؤکد است.

روایات متظافره دلالت بر استحباب رسیدگی به تنگدستان و محرومین و مستضعفین دارد. بسیاری ازاین روایات ذیل آیه‌ی: «وَ في‏ أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَ الْمَحْرُومِ»[2] وارد گردیده است.[3] و این رسیدگی واجب شرعی نیست مگر در یک صورت و آن صورتی است که شخص فقیر در حدی از تنگدستی باشد که در اثر نداشتن غذا یا سوء تغذیه جان او در خطر باشد، یا در حد حرج و سختی غیر قابل تحمل و یا خوف ابتلاء به مرض سخت و صعب العلاج بوده باشد.

در این صورت رسیدگی مالی به او در حد رفع اضطرار واجب می باشد. چون اولاً: انقاذ نفس محترمه واجب است چه با رسیدگی مالی یا غیر آن، و ثانیاً: روایات دلالت بر وجوب انفاق عند الضروره دارد.[4] و فرق بین در خواست و عدم درخواست همین است که در صورت درخواست گرچه فقیر در حد اضطرار نباشد – رد در خواستش با فریاد و لفظ خشن حرام است. و نافرمانی پروردگار می باشد که فرمود: «وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَر»[5] بويژه اینکه در کنار آیه­‌ی: «فَأَمَّا الْيَتيمَ فَلا تَقْهَر»[6] در یک سیاق و وزان مورد نهی است.

[1]– الضحی: ۱۰.

[2]– ذاریات: ۱۹.

[3]– الوسائل: ب7 من أبواب ما تجب فیه الزکاة.

[4]– الوسائل: ب88 من أبواب احکام العشرة.

[5]– ضحی: ۱۰.

[6]– ضحی: ۹.