حکم شرعی دروغ گفتن در صورت توانایی بر توریه
مقدمه
دروغ در اسلام یکی از گناهان کبیره شمرده میشود و آثار مخرب فراوانی بر روان فرد و اعتماد اجتماعی دارد. با این حال، در موقعیتهای پیچیده روزمره، گاهی افراد با تصور «دروغ مصلحتی» برای حفظ آبرو، آشتی دادن دیگران یا جلوگیری از تنشهای خانوادگی، به راحتی دروغ میگویند. یکی از مفاهیم بسیار مهم در فقه اسلامی که مرز بین صدق و کذب را در مواقع اضطراری مشخص میکند، مفهوم «توریه» است. آگاهی از حکم شرعی استفاده از توریه به جای دروغ، برای هر مسلمانی که به دنبال رعایت دقیق موازین شرعی در گفتار روزمره است، ضرورتی انکارناپذیر محسوب میشود.
سوال
حکم شرعی دروغ در صورت امکان توریه چیست؟
آیا دروغ گفتن برای فردی که تمکن از توریه و یا مبالغه دارد، جایز است؟
پاسخ
پاسخ حضرت آیت الله سیفی مازندرانی دامت برکاته
دروغ گفتن برای فردی که توان توریه دارد جایز نیست.
پاسخ تفصیلی (ویژه محققین)
دروغ از گناهان کبیره است؛ زیرا در روایات[1] جزءِ کبائر ذکر گردیده است. و به مقتضای اطلاق این روایات فرقی بین توان بر توریه یا مبالغه و عدم توان بر آن نیست. و نیز فرقی بین اینکه بر دروغ مفسدهای مترتب شود یا نشود نیست، مگر موارد معیّنی که در فقه از آنها به مسوّغات کذب یاد شده است. یکی از آنها عروض ضرورت و اضطرار است که هر حرامی به اضطرار جائز میشود. البته این در صورتی است که با توریه یا مبالغه اضطرار رفع نشود. ولی اگر با توریه و یا مبالغه اضطرار رفع شود، دروغ در اینصورت قطعاً جائز نیست؛ چون عنوان مضطر در اینصورت بر متمکن از توریه عرفاً صادق نیست. و اینکه اکثر فقهاء جواز دروغ را در صورت اضطرار و ضرورت مشروط به عدم تمکن از توریه کردهاند معنایش همین است.
و یکی از مسوّغات کذب ارادهی اصلاح بین دو طرف تخاصم و اختلاف و نزاع است. و مورد دیگر: وعدهی دروغ به همسر – با هدف پیشگیری از اختلاف – است.
ولکن در هیچ یک از این دو صورت، با توان بر توریه دروغ جائز نیست؛ چون أولاً: متفاهم عرفی از این نصوص اختصاص جواز دروغ – در دو مورد یاد شده – به صورتی است که اصلاح و یا رفع اختلاف همسر به وعدهی صادق ممکن نباشد. و چون توریه و مبالغه از حقیقت دروغ و کذب خارج، و داخل در عنوان صدق هستند؛ لذا در صورت توان بر اصلاح از طریق توریه یا مبالغه، دروغ گفتن برای این هدف جائز نیست. و ثانیاً: به مقتضای قاعدهی اصولی است؛ زیرا هر یک از دو مورد اصلاح ذات البین و وعده به همسر برای رفع اختلاف دو فرض دارد. قدر متیقن از دلیل استنثاء صورتی است که امکان اصلاح و وعده به همسر به صورت صادقانه وجود ندارد. اما شمول دلیل استثناء _ به ظهور اطلاقی _ نسبت به آن موردی که امکان اصلاح و وعده به صورت صادقانه (با توریه) وجود دارد، محل تردید است.
در اینجا به دلیل قاعدهی «یجب الاقتصار فیما خالف القاعدة علی المتیقن من موضع النص»، باید به مورد متیقن دلیل استثناء اکتفاء نمود. و در آن موردی که امکان اصلاح با توریه وجود دارد، به عمومات تحریم کذب رجوع کرد؛ چون توریه از قبیل صدق است. بنابراین: با توان بر توریه در هیچکدام از این دو صورت کذب جایز نیست. و همین نکته بر حسب قاعده در کلیهی مسوّغات کذب نیز جاری میشود.
بنابراین علی التحقیق – کما هو المشهور – دروغ گفتن برای فرد متمکن از توریه در هیچ صورتی جائز نیست.
ناگفته نماند که جای تحقیق این بحث در فقه، مکاسب محرّمه است.
تاریخ: ۲۰ ذی الحجة، 1442ھ.ق
برابر با: شنبه ۹ مرداد1400 ھ.ش
تفسیر و توضیح به زبان ساده
برای درک بهتر این استفتاء دقیق فقهی، ابتدا باید بدانیم توریه چیست. توریه یعنی انسان سخنی بگوید که در ظاهر معنایی دارد و شنونده همان معنا را میفهمد، اما گوینده در نیت خود معنای درست و صادقانه دیگری را مد نظر دارد. در واقع، در توریه شما حرفی میزنید که کذب نیست، اما طرف مقابل برداشت دیگری میکند که باعث عبور از بحران میشود.
طبق استفتاء فوق، دروغ تحت هر شرایطی گناه کبیره است. حتی در مواردی که در دین اجازۀ استثنایی برای دروغ گفتن داده شده (مانند نجات جان یک انسان، آشتی دادن دو نفر که با هم قهر هستند، یا جلوگیری از فروپاشی زندگی زناشویی)، این اجازه یک شرط بسیار مهم دارد: شما نباید توانایی توریه داشته باشید.
اگر فرد بتواند با زیرکی و استفاده از کلمات دوپهلو (توریه) مشکل را حل کند، به هیچ وجه شرعاً مجاز نیست مستقیماً دروغ بگوید. زیرا توریه نوعی راستگویی محسوب میشود و وقتی راه حلال (راستگویی) وجود دارد، پناه بردن به راه حرام (دروغ) توجیهپذیر نیست.
