آیا بخل گناه است؟ تفاوت بخل حرام و مکروه در اسلام

بخل در لغت به معنای صفت سختی اعطاء و بخشش، و بازداشتن و حبس آنچه از اموال و طعام که شایسته و بایسته‏‌ی بذل است  و خودداری از بذل و بخشش آن، و نیز منع از دفع زکات واجب بر اثر دشواری و مشقت طبع بوده، و ضد صفت جود می‌باشد.

همانگونه که شیخ طوسی  رحمه الله در کتاب تفسیر تبیان[1] و راغب در مفردات و همه­‌ی اهل لغت گفته‌اند. و در آیات بسیاری نیز به همین معنا آمده است و مورد مذمت و تهدید به عذاب آخرت قرارگرفته است. خدای تعالی فرمود: «وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنى * وَ كَذَّبَ بِالْحُسْنى * فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى * وَ ما يُغْني‏ عَنْهُ مالُهُ إِذا تَرَدَّى»[2] و «ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا في‏ سَبيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَ مَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اللَّهُ الْغَنِيُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ».[3]

و در مواردی که انفاق و پرداخت مال واجب باشد – مانند زکات و خمس و نفقه‌ی واجبه و هر واجب مالی دیگر – خودداری از انفاق و پرداخت آن حرام و معصیت است.

و آیه­‌ی: «الَّذينَ يَبْخَلُونَ وَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَ يَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَعْتَدْنا لِلْكافِرينَ عَذاباً مُهيناً»[4] «وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَة»[5] بر همین معنا دلالت دارد، بلکه این آیه دلالت دارد که بُخل از اداء واجب مالی از گناهان کبیره است؛ چون با وعده‌ی صریح عذاب آخرت، مشمول کبرای: «ما أوعد الله علیه النار في کتابه» می‌شود. وتقیید «مابخلوا» به واجب مالی به قرینه‌ی روایات مفسّره است.

و روایاتی دلالت بر این معنا دارد، مانند:

۱- صحیحه محمد بن مسلم، عن أبي عبدالله علیه السلام، قال: «سألت أبا عبد اللّه علیه السلام عن قول اللّه سَيُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيٰامَةِ فقال: يا محمّد ما من أحد يمنع من زكاة ماله شيئا إلّا جعل اللّه له ذلك يوم القيمة ثعباناً من نار مطوّقاً في عنقه ينهش من لحمه حتّى يفرغ من الحساب، ثمّ قال علیه السلام: هو قول اللّه “سَيُطَوَّقُونَ مٰا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيٰامَةِ”؛ يعني ما بخلوا به من الزكاة».

۲- صحیحه حریز عن أبي عبدالله علیه السلام قال:

«مَا مِنْ ذِي مَالٍ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ يَمْنَعُ زَكَاةَ مَالِهِ إِلَّا حَبَسَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقَاعٍ قَرْقَرٍ وَ سَلَّطَ عَلَيْهِ شُجَاعاً أَقْرَعَ يُرِيدُهُ وَ هُوَ يَحِيدُ عَنْهُ فَإِذَا رَأَى أَنَّهُ لَا مَخْلَصَ لَهُ مِنْهُ أَمْكَنَهُ مِنْ يَدِهِ فَقَضِمَهَا كَمَا يُقْضَمُ الْفُجْلُ‏^[6]ثُمَّ يَصِيرُ طَوْقاً فِي عُنُقِهِ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- سَيُطَوَّقُونَ‏ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ مَا مِنْ ذِي مَالٍ إِبِلٍ أَوْ غَنَمٍ أَوْ بَقَرٍ يَمْنَعُ زَكَاةَ مَالِهِ إِلَّا حَبَسَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقَاعٍ قَرْقَرٍ يَطَؤُهُ كُلُّ ذَاتِ ظِلْفٍ بِظِلْفِهَا وَ يَنْهَشُهُ كُلُّ ذَاتِ نَابٍ بِنَابِهَا وَ مَا مِنْ ذِي مَالٍ نَخْلٍ أَوْ كَرْمٍ أَوْ زَرْعٍ يَمْنَعُ زَكَاتَهَا إِلَّا طَوَّقَهُ اللَّهُ رَيْعَةَ أَرْضِهِ إِلَى سَبْعِ أَرَضِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ».[7]

تعبیر «کما یقضم الفُجل»؛ یعنی: مانند تربچه گاز زده می‌شود، و تعبیر «بِقَاعٍ قَرْقَرٍ» یعنی: زمین صاف، این دو روایت تفسیر آیه‌ی فوق الذکر بوده و مراد از آن را بیان می‌کند. و مقصود حضرت تفسیر بخل حرام است که در آیه‌ی شریفه مقصود است. و روایات در این باره مستفیضه است.[8]

و اما روایت: «البخیل من بخل بما افترض الله علیه» و «لیس البخیل من أدّی الزکاة المفروضة من ماله»[9] علاوه بر ضعف سند اول به احمد بن سلیمان، و ضعف سند دوم به أبي جمیلة – مفضل بن صالح – قابل حمل بر بخیل بالبخل الحرام است.

ولی مواردی که انفاق مال واجب نیست خودداری از انفاق و ترک آن حرام نیست. گرچه بر حسب لغت و اصطلاح روایات بر آن عنوان بخل اطلاق می‏شود. و در کلمات فقهاء نیز همین تفصیل آمده است. شهید در مسالک می‌فرماید:

«الأخبار الواردة في هذا المعنى كثيرة، و الآية و إن كانت عامّة في الظاهر بالبخل مطلقا، إلّا أنّها مخصوصة بالبخل في إخراج الزكاة الواجبة كما يعلم من ظاهر الأخبار المبيّنة لها … و الأخبار في ذلك كثيرة. و لأنّ تارك التفضّل لو عدّ بخيلا لم يتخلّص الإنسان من البخل إلّا بإخراج جميع المال، و في حكم الزكاة سائر المصارف الواجبة، كالإنفاق على النفس و على الأقربين الّذين يلزم مؤنتهم».[10] و همچنین مرحوم آیت الله خوئی می‌فرماید: «الصفة (البخل) مذمومة جداً، ولکن العمل بها لیس بحرام ما لو یوجب ترك واجب أو فعل حرام».[11]

[1]– التبیان في تفسیر القرآن: ج ۳، ص ۱۹۶.

[2]– اللیل: ۸-۱۱.

[3]– محمد: ۳۸.

[4]– النساء: ۳۷.

[5]– آل عمران: ۱۸۰.

[6] – قاع قرقر: الأرض المستوية. و يحيد أي يتنفر. و القضم: كسر الشي‏ء بأطراف الأسنان.

[7]– الوسائل: کتاب الزکاة، باب تحریم منع الزکاة، ح ۱.

[8]– تفسیر البرهان: ج2، ص ۲۹۴.

[9]– الوسائل: ب5 من أبواب ما تُجب فیه الزکاة، ح2، ۳، ۴.

[10]– مسالك الأفهام: ج ۲، ص ۷۰.

[11]– صراط النجاة للسید الخویي: ج ۳، ص298.