ماهیت شیطان

شیطان (ابلیس) به دلالت صریح آیۀ قرآن: «كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ»[1] از جنس جنّ بوده است. و نیز به دلالت واضح آیات شریفه -بلکه صریح- فرمان به سجده متوجه شیطان شده بود. مثل آیۀ ذکر شده؛ چون جملۀ «فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ» دلالت واضح دارد که اوّلاً: امر به سجده متوجه ابلیس گردید، و ثانیاً: او نافرمانی و معصیت کرد. و نیز آیۀ: «مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ»[2] صریح در این معنا می باشد. و وجه تکلیف جن این است که چون جن همانند انسان دارای عقل و اختیار بوده مکلّف به عبادت خداست، کما اینکه فرمود: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ».[3] و در سورۀ جن آیاتی دلالت بر توجه تکلیف به جن دارد. مانند آیۀ: «قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا * يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ»، و «وَأَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدَىٰ آمَنَّا بِهِ»، و «وَأَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَمِنَّا الْقَاسِطُونَ ۖ»، و «لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ»؛[4] زیرا تعجّب بعد از شنیدن پیام رسول الهی، و نیز ایمان بعد از تشخیص هدایت، و نیز تسلیم برخی و طغیان برخی دیگر، همۀ اینها بدون داشتن قوّۀ ادراک و عقل-و ایستادگی و مقاومت در برابر هجوم وسوسۀ شیطان میسّر نیست. و از آیاتی که دلالت بر وجود عقل در جن است آیات دالّ بر ثبوت تکلیف و عذاب جهنم در حق جنّیان اهل معصیت است همانند انسان؛ مثل آیۀ: «يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي»،[5] و آیۀ: «وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ ۖ».[6] و نیز روایات مستفیضه دلالت دارد که جنّیان مسائل حلال و حرام و تکالیف خود را از امامان معصوم علیهم السلام استفتاء نموده و می آموختند، مثل صحیحۀ سعد الإسکاف، قال: «طلبت الإذن علی أبی جعفر علیه السلام مع أصحاب لنا لندخل عليه فإذا ثمانية نفر كأنهم من أب وأم عليهم ثياب زرابي وأقبية طاقية وعمائم صفر دخلوا فما احتبسوا حتى خرجوا، فقال لي: يا سعد رأيتهم؟ قلت: نعم جعلت فداك من هؤلاء؟ قال: إخوانكم من الجن، أتونا يستفتونا في حلالهم وحرامهم كما تأتونا وتستفتونا في حلالكم وحرامكم، فقلت: جعلت فداك ويظهرون لكم ؟ قال علیه السلام: نعم».[7] و این روایات و آیات، و نیز بسیاری از خصوصیات جن و ابلیس و شیاطین را در کتاب: «البراهین الواضحة»[8] تحقیق و بررسی کرده ایم.

البته در صحیحۀ جمیل، و نیز صحیحۀ داوود بن فرقد، و روایات بسیاری دیگر آمده است که مدتی ابلیس در میان ملائکه بوده است، و ملائکه گمان می کردند که او از جنس ایشان است. و چون در میان ملائکه بود امر به ملائکه شامل او گردید.

این روایات را در کتاب: «البراهین الواضحة»[9] ذکر و تحقیق کرده ایم. در هر صورت جن همانند انسان مورد تکلیف است.

تاریخ: ۱۶ ربیع الأول سنه‌ی ۱۴۴۲ ھ.ق

برابر با ۱۲ آبان سال ۱۳۹۹ ھ.ش

[1]– کهف: ۵۰.

[2]– اعراف: ۱۲.

[3]– ذاریات: ۵۶.

[4]– جن: ۱، ۲، ۱۳، ۱۴، ۱۷.

[5]– انعام: ۱۳۰.

[6]– اعراف: ۱۷۹.

[7]– بحار الأنوار: ج ۶۰، ص ۱۰۳، ح ۶۷.

[8]– البراهین الواضحة: ج ۳، ص ۱۷۹-۲۱۳.

[9]– البراهین الواضحة: ج ۳، ص ۲۰۹-۲۱۱.