جهاد ابتدائی در عصر غیبت

ظاهر کلمات اکثر اصحاب عدم جواز اقدام به جهاد ابتدائی برای فقیه جامع در عصر غیبت، و اختصاص آن به اذن امام معصوم ؛ درعصر حضور است. و در مقابل ظاهر برخی از قدماء و متأخرین جواز جهاد ابتدائی برای فقیه در عصر غیبت است مانند شیخ مفید در مقعنة، و نیز از اطلاق کلام بسیاری از فقهاء مانند ابی الصلاح حلبی، و شیخ طوسی، و علامه حلّی جواز جهاد ابتدائی برای فقهای جامع – که نواب عام در عصر غیبت هستند – استفاده می شود. در هر صورت اجماع بر عدم جواز گرچه ادعا و نقل شده است، ولی متحقق نیست، با اینکه – با وجود نصوص مورد استدلال برای عدم جواز – این اجماع مدرکی است؛ لذا عمده مدلول روایات است.

اما نصوص ناهیه از جهاد ابتدائی بسیاری ضعیف السند و الدلالة است، و برخی از آنها گرچه از اعتبار سند برخوردار است، ولی ظهور در نهی از جهاد ابتدائی تحت لواء و به امر خلفای بنی امیه و بنی عباس و سائر طواغیت و سلاطین و حکام جائر مسلمین است. از این رو ضعف دلالت این نصوص با رأی مشهور قابل جبران نیست. لذا صاحب جواهر در استدلال به روایات برای قول به عدم جواز مناقشه کرده، و چنین می گوید: «لکن إنّّ تمّّ الإجماع المزبور فذاك، وإلا أمكن المناقشة فيه بعموم ولایة الفقيه في زمن الغیبة الشاملة لذلك المعتضدة بعموم أدلة الجهاد ، فترجَّح على غیرها [1]» . فقیه سبزواری در کتاب کفایة می گوید: «و یشترط في وجوب الجهاد وجود الإمام أو من نصبه على المشهور بين الأصحاب، ولعلّّ مستنده أخبار لم تبلغ درجة الصحّّة مع معارضتها بعموم الآيات . ففي الحكم به إشكال[2]» . و نیز از قائلین به وجوب جهاد ابتدائی در عصر غیبت مرحوم آیت الله خوئی است. ایشان در کتاب منهاج الصالحین – بعد از تحقیق در اقوال و ادله و نصوص وارده در این باره – میگوید: «و قد تحصّّل من ذلك أنّّ الظاهر عدم سقوط وجوب الجهاد في عصر الغیبة و ثبوته في کافّّة الأعصار لدی توفّّر شرائطه، و هو في زمن الغیبة منوط بتشخیص المسلمین من ذوي الخبرة في الموضوع أن في الجهاد معهم مصلحة للإسلام علی أساس أنّّ لدیهم قوّّة کافیة من حیث العدد و العدة لدحرهم بشکل لایحتمل عادةًً أن یخسروا في المعرکة، فإذا توفّّرت هذه الشرائط عندهم وجب علیهم الجهاد و المقاتلة معهم[3]» . مقتضای تحقیق در نظر ما جواز جهاد ابتدائی برای فقیه جامع شرائط فتوی و رهبری در عصر غیبت است. و آن به چهار دلیل است.

1. اطلاقات نصوص کتاب و سنت که در آن امر به جهاد ابتدائی شده است.
2. دلالت نصوص خاصه بر جواز جهاد ابتدائی برای فقیه جامع و عادل شیعی. مانند موثقه سماعة، و صحیحه عیص بن القاسم، و موثقه ی ابی بصیر و روایت زهری، و روایت محمد بن عبدالله سمرقندی[4].
3. اطلاقات نصوص ولایت مطلقه‌ی فقیه در عصر غیبت.
4. ضعف دلالی روایات مورد استدلال برای عدم جواز جهاد ابتدائی به امر فقیه جامع در عصر غیبت و اختصاص جواز آن به امر امام معصوم در عصر حضور، و نیز عدم تحقق اجماع بر عدم جواز، و مدرکی بودن آن.

و ما این مسأله را بگونه‌ی جامع در حلقه‌ی ثانیه از کتاب اضواء الفقاهة، و نیز در جلد ۱۸ از کتاب حلقات الفقه الفعال ، قسم الحکومة و السیاسة مورد تحقیق قرار داده ایم.

[1] – جواهر الکلام: ج ۲۱ ، ص ۱۴

[2] – کفایة الأحکام: ص ۷۴

[3] – منهاج الصالحین: ج ۱، ص ۳۶۵

[4] – الوسائل: ب ۱۲ من ابواب جهاد العدو، ح ۷، ۸، ۱۳ ، ب ۱۳ ، ح ۱ ، الخصال: ص ۶۲۵ ، ح10