بررسی اعتقادی: اعطای ثواب الهی تفضل است یا استحقاق؟

در آیات و روایات بسیار وارد گردید که ثواب و پاداش و سعادت هر انسان درگرو عمل اختیاری او است مثل آیۀ: «وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى»[1] و «كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهينَة».[2] و از این جهت فرقی بین واجبات و مستحبات نیست. و بی تردید تمام اوامر استحبابی که در آیات و روایات وارد گردیده است جُزاف نبوده بلکه مبتنی بر جلب مصالح برای بشر و دفع مفاسد واقعیه از او در نظام تکوین است و تحقُّق این واقعیت در گرو عمل انسان به فرامین الهی می‌باشد.

و هیچ ثواب وپاداش بدون عمل برای انسان ثابت نیست. و اساساً استحقاق هر ثواب منوط به انجام فرامین و اوامر شرعیه است، بلکه استحقاق ثواب جز شایستگی اعطای ثواب ناشی از انجام عبادت و فعل مستحبات و واجبات و نیز ترک محرّمات و مکروها، معنائی ندارد. ولی اینکه چند برابر استحقاق خدای تعالی پاداش می‌دهد – کما اینکه فرمود: «مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها»[3] – از باب تفضّل و فوق حدّ استحقاق است.

ولی این در صورتی است که اصل عمل  – واجب یا مستحب – را انسان انجام دهد، و الا بنده استحقاق همین تفضّل را هم ندارد. بنابراین اصل ثواب و نیز تفضّل به ثواب مضاعف نیز هر دو مبتنی بر استحقاق است. ولی نکته اساسی این است که از نظر عقل در مقابل شکر منعم به نعمتهای اصلی – اصل حیات، و عقل،  و حواس پنجگانه و… -، استحقاق ثواب نیست، بلکه انتفاء عذاب است؛ چون در غیر این صورت حکم عقل بوجوب شکر منعم معنا ندارد.

بنابراین: ثواب و پاداش از باب تفضّل الهی است و خدای تعالی وعده فرمود؛ یعنی خداوند سبحان با وعده بر ذات مقدس خود لازم کرده است که از روی تفضّل ثواب دائم اُخروی و حتی احیاناً توفیقات و خیرات دنیوی را به او اِعطاء کند.

[1]– نجم: ۳۹.

[2]– مدثر: ۳۸.

[3]– انعام: ۱۶۰.