بررسی تفسیر و معنی خلیفه در آیه إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَة

پاسخ تحقیقی پیرامون مراد از خلیفه الله در زمین

در معنای مراد از خلیفه در آیۀ «إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَة» بین علماء و مفسرین اختلاف است، و عمده‌ی آراء چهار قول است.

۱- مراد از خلیفه جنس انسان است؛ زیرا انسان بهترین و برترین آفریده‏ های آفریدگار هستی است، همانگونه که خداوند سبحان فرمود: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ في‏ أَحْسَنِ تَقْويمٍ».[1]

۲- مراد: نسلی از انسان‏ها است که در هر برهه‏ای از تاریخ جانشین و جایگزین نسل قبلی می شوند، همانگونه که آیۀ: «ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُون»[2] به این معنا اشاره دارد.

۳- مراد از خلافت نسل بشر و نوع انسان است که جایگزین ساکنان زمین قبل از خلقت انسان – یعنی ملائکه، جنّ، نسناس – شده اند، همانگونه که روایاتی دلالت بر این معنا دارند.

۴- معنای مقصود از خلیفه‌ی جایگزین برترین افراد بشر؛ یعنی پیامبران و امامان و پیشوایان الهی هستند که خدای تعالی آنان را برای رهبری الهی و دینی افراد بشر برگزیده است. همانند حضرت آدم که در آیۀ: «إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَة»[3] یکی از مصادیق آن است، و نیز حضرت داود پیامبر در آیۀ «يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَليفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَق»[4] از مصادیق آن است.

وجه دلالت آیه مورد سؤال بر این معنا این است که: سیاق این آیه دلالت دارد که اوّلاً:  مراد از خلیفه، خلیفة الله است، نه خلیفه و جانشین ملائکه، و جن و انسانهای گذشته. و ثانیاً: این آیه اساساً در شأن خلقت حضرت آدم نازل گردید. و ثالثاً: به دلالت آیات و روایات بسیار و ضرورت دین ثابت است که خلافت الهی اختصاص به حضرت آدم علیه السلام ندارد و در حق همۀ پیامبران و أوصیاء و و امامان علیهم السلام نیز ثابت است.

[1]– زیتون: ۴.

[2]– یونس: ۱۴.

[3]– بقرة: ۳۰.

[4]– ص: ۴۶.