نماز جماعت و مسافرین: چگونگی حفظ اتصال صفوف

بررسی فقهی حکم حفظ اتصال صفوف نماز جماعت در حضور مسافرین

در مورد سؤال در صورتی که: فاصله زیاد و موجب انقطاع نباشد جماعت صحیح است و اتصال صفوف به هم نمی خورد. ولی در صورتی که فاصله زیاد باشد، اگر شخص حائل بعد از سلام فوراً تجدید اقتداء کند، به جماعت شخص بعدی ضرر نمی زند، و إلّا شخص بعدی می تواند به قصد فرادی نماز را ادامه دهد، و یا اینکه در حال رفتن به سجده یا در حال نشسته و حالت گرفتن خیز برای قیام، بگونه ای خود را به طرف امام بکشاند تا اتصال حفظ شود.

ولی باید برای حفظ اتصال، خود را فوراً بگونه ای به طرف امام بکشاند که صدق مشی یا فعل کثیر نکند. و اما انقطاع لحظه ای موجب بطلان نیست؛ چون ملاک اتصال صدق عرفی جماعت است، و انقطاع لحظه ای عرفاً مضرّ به هیئت اتّصالیه جماعت نیست.

همانگونه که در کلام صاحب جواهر آمده است: «لكن لا بد من ملاحظة  الاجتماع في الصلاة ؛ ضرورة تفاوت مصداق القرب والبعد بتفاوت الحيثيات ، بل لا يبعد دعوى محفوظية هيئة الجماعة عند المتشرعة ومأخوذيتها يداً عن يدٍ ، فكل ما عُدّ في عرف المتشرعة وعادتهم أنه بعيد بالنظر إلى جماعة الصلاة بطل ، وكلما عُدَّ أنه قريب صح …». (جواهر الکلام:  ج13، ص173)

و سرّ مطلب این است که نصّ خاص در اندازۀ فاصله بین مأمومین نیامده است، لذا جماعتی از فقهاء _ مثل صاحب مدارك و حدائق و ریاض، و شهید در قواعد و ذخیره، همانگونه که در جواهر (جواهر الکلام: ج13، ص179)  آمده است _ حفظ فاصله را در استمرار و أثناء نماز شرط ندانسته اند، و مخصوص به ابتدای جماعت و اقتداء دانسته اند؛ لذا ملاك اتصال، حفظ جماعت در نظر عرف است.

البته مشهور فقهاء،‌ حفظ اتصال را در ادامۀ‌ جماعت شرط می دانند، و صاحب جواهر (جواهر الکلام: ج13،‌ص187) موافق آنان است، ولی تنها دلیل او إطلاق کلمات اصحاب در مصبّ اجماع بر اصل حفظ اتصال صفوف است، و سرّ آن را صدق عنوان جماعت بیان کرده است.

و این اجماع تعبدی نیست، بلکه مدرکی است و ملاك آن صدق عرفی جماعت و اقتداء است؛ چرا که همین وجه تنها دلیل اصحاب بر اعتبار این شرط در استمرار و أثناء صلاۃ همانند ابتداء شروع به جماعت است.

لذا در صورتی که فوراً اتصال برقرار شود، مثلاً اگر شخص حائل  که نمازش قصر است بعد از سلام زود بلند شود و تجدید اقتداء کند، صاحب جواهر صحت و استمرار جماعت قبلی را برای شخص بعدی تقویت کرده است، فرمود:

«نعم قد يقال إنّ الشرط بقاء ُ الصف،  لا كونهم مصلين ، فيُفَصّل حينئذ بين قيام من انتهت صلاته وعدمه ، فيبقى الاقتداء في الأول دون الثاني كما هو خيرة المولى الأعظم في شرح المفاتيح ، وربما يؤيده عدم كون مثله تباعداً في العرف والعادة» (جواهر الکلام: ج13، ص179)

بنا براین در صورتی که شخص بعدی فوراً و بدون فعل کثیر خود را وصل کند _ همانند صورتی که شخص حائل فوراً‌ تجدید اقتداء کند _ جماعت او صحیح است؛ چون در این صورت نیز در نظر عرف متشرّعۀ هیئت اتصالیۀ جماعت به هم نمی خورد.