جنسیت آهن در ذبح شرعی

بررسی حکم فقهی جنسیت آهن در ذبح

ثمرۀ اشتراط جنسیت آهن در جواز ذبح شرعی این است که در صورت اعتبار این شرط هر حیوانی که با ابزار غیر آهنی همانند : مس، روی، نقره و یا هر فلز تیز و برندۀ دیگر ذبح شده باشد خوردن آن جایز نبوده و حرام است، و این حکم مورد اتفاق همه فقهاء _ از قدما و متأخرين می باشد. و نیز ظاهر روایات بسیار،  بلکه صریح بعضی از آنها، و نیز موافق احتیاط است. و ما در کتاب «دلیل تحرير الوسيلة» این فتوا را شرح داده و دلیل آن را بیان نموده ایم.

نظر فقها در مورد اشتراط آهن در ذبح شرعی

أمّا اقوال الفقهاء:

شیخ طوسی در مبسوط می گوید: « کل محدد يتأتى الذبح به يُنظر فيه، فإن كان من حديد أو صفر أو خشب أو ليطة وهو القصب أو مروة وهي الحجارة الحادة حلت الذكاة بكل هذا إلا ما كان من سن أو ظفر ، فإنه لا يحل الذكاة بواحد منهما ، فإن خالف وفعل به لم يحل أكلهما سواء كان متصلاً او منفصلاً . . . غير أنه لا يجوز عندنا أن يُعدَل عن الحديد إلى غيره مع القدرة عليه ». (المبسوط : ج ۶، ص ۲۶۳)

شهید در مسالک می گوید: « المعتبر عندنا في الآلة التي يذكى بها أن تكون من حديد ، فلا يجزي غيره مع القدرة عليه، و إن كان من المعادن المنطبعة كالنحاس والرصاص والذهب والفضة و غيرها. ويجوز مع تعذرها والاضطرار إلى التذكية ما فرى الأعضاء من المحددات ولو من خشب أو ليطة – بفتح اللام ، وهي القشر الظاهر من القصبة – أو مروة – وهي الحجر الحاد الذي يقدح النار – أو غير ذلك ، عدا السن والظُفْر إجماعاً، وفيهما قولان ». (مسالك الأفهام: ج۱۱،‌ ص۴۷۰)

در ریاض آمده است: « لا تصح التذكية ، إلا بالحديد مع القدرة عليه ، فلا يجزئ غيره وإن كان من المعادن المنطبعة ، كالنحاس والرصاص والذهب والفضّة وغيرها بلا خلاف بيننا ، بل في ظاهر المسالك وغيره أنّ عليه إجماعنا. وهو الحجّة، مضافاً إلى أصالة الحرمة ». (ریاض المسائل: ج ۱۲، ص ۹۳)

و در جواهر چنین آمده است : « أمّا الآلة فلا تصح التذكية  ذبحاً أو نحراً إلّا بالحديد مع القدرة عليه وإن كان من المعادن المنطبعة كالنحاس والصفر والرصاص والذهب وغيرها بلا خلاف فيه بيننا كما في الرياض ، بل في المسالك عندنا  مشعرا بدعوى الاجماع عليه كما عن غيره ، بل في كشف اللثام اتفاقاً ». (جواهر الكلام : ج۳۶ ،ص ۹۹ـ۱۰۰)

اما نصوص وارده : دقیقاً همین تفصيل ـ مذکور در کلمات فقها ـ  از روایات نیز استفاده می شود. و در این مسأله دو دسته روایات وارد گردید.

روایات دسته اول درباره لزوم ذبح با آهن

دستۀ اوّل: روایاتی است که دلالت بر عدم جواز تذکيه ی حیوان به غير آهن تیز دارد و صریح در اختصاص جواز ذبح به آهن است؛ مانند:

١- صحيحة محمد بن مسلم ، قال : « سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنِ الذَّبِيحَةِ بِاللًّيطَةِ وبِالْمِرْوَةِ فَقَالَ ع : لَا ذَكَاةَ إِلَّا بِحَدِيدَةٍ ». (الوسائل: ب ۱ من أبواب الذبائح،‌ ح1)

۲ – صحیحة الحلبي عن أبي عبد الله? قال: « سألته عن ذبيحة العود والحجر والقصبة . فقال ع : قال علي ع: لا يصلح الا بالحديدة ». (الوسائل: ب ۱ من أبواب الذبائح،‌ ح۲)

۳ – صحیحة أبي بكر الحضرمي عن أبي عبد الله ع أنه قال: « لا يؤكل ما لم يذبح بحديدة » . (الوسائل: ب ۱ من أبواب الذبائح،‌ ح۳)

۴ – موثقة سماعة بن مهران قال: « سألته ع عن الذكاة فقال ع : لا تذك الا بحديدة نهى عن ذلك أمير المؤمنين ع» . (الوسائل: ب ۱ من أبواب الذبائح،‌ ح۴)

روایات دسته دوم درباره جواز ذبح با غیرآهن در صورت اضطرار

دسته ی دوم: روایاتی که دلالت بر جواز ذبح و تذکیة بغیر آهن از ابزار و آلات تیز ـ در صورت عدم دسترسی به آهن ـ دارد. مانند:

۱- صحیحة‌ عبد الرحمن بن الحجاج قال: « سألت أبا إبراهيم ع عن المروة والقصبة والعود يذبح بهن الانسان إذا لم يجد سكينا فقال : إذا فرى الأوداج فلا بأس بذلك ».

۲ – صحیحة عبد الله بن سنان عن أبي عبد الله ع قال: « لا بأس أن تأكل ما ذبح بحجر إذا لم تجد حديدة ». (الوسائل: ب۲ من أبواب الذبائح،‌ ح۱)

۳ – صحیحة زيد الشحام قال : « سألت أبا عبد الله ع عن رجل لم يكن بحضرته سكين أيذبح بقصبة ؟ فقال : اذبح بالحجر وبالعظم وبالقصبة والعود إذا لم تصب الحديدة إذا قطع الحلقوم وخرج الدم فل بأس به ورواه الشيخ باسناده عن الحسن بن محبوب مثله » . (الوسائل: ب۲ من أبواب الذبائح،‌ ح۲)

۴ – صحیحة محمد ابن مسلم قال : «قال أبو جعفر عليه السلام في الذبيحة بغير حديدة قال : إذا اضطررت إليها فإن لم تجد حديدة فاذبحها بحجر». (الوسائل: ب۲ من أبواب الذبائح،‌ ح۳)

۵ – صحیحة حسين بن علوان، عن جعفر بن محمد ع، عن أبيه ع عن علي ع أنّه كان يقول: «لا بأس بذبيحة المروة والعود وأشباههما ما خلا السن والعظم». (الوسائل: ب۲ من أبواب الذبائح،‌ ح۴)

البته اطلاق این صحیحه ی اخیر را باید به صورت نبود آهن تقیید زد. و این به قرینه ی سائر نصوص این باب است چون صریح در این تفصیل هستند.

جمع بندی نهایی درباره شرط جنسیت آهن در ذبح شرعی

حاصل اینکه: نص و فتوی اتفاق بر اشتراط جنسيت آهن در آلت ذبح دارند، مگر در صورت عدم دسترسی به آهن که در این صورت می توان به هر آلت تیز ذبح کرد، مگر دندان و استخوان. و لکن در استخوان بین صحیحه ی زيد شحام وصحیحه حسین بن علوان تعارض است. و به مقتضای قاعده در صورت عدم امکان جمع، هر دو از حجیت ساقط هستند. و در این صورت عموم جواز ذبح به هر چیز تیز، محکّم است که از ذیل صحیحه ی زید « إذا لم تصب الحديدة، اذا قُطِعَ الحلقوم و خَرَجَ الدمُ، فلا بأس » . (الوسائل ب ٢ من ابواب الذبائح،‌ ح۳) استفاده می شود.

البته کبرای کلی مستفاد از این روایت افادہ قا عده می کند و دلالت بر جواز ذبح با هر چیز تیز برنده در صورت نبود آهن تیز دارد؛ لذا می توان به همین قرینه روایت نھی از ذبح به دندان و استخوان ـ حتی در صورت نبود آهن ـ را حمل بر کراهت کرد؛

لذا تعارض مذکور حل می شود. و اشکال شده است به اینکه: لفظ حدیده به معنای هر چیز تیز است؛ زیرا در لغت به این معنا نیز آمده است. پاسخ این اشکال این است که: بقرینه ی مقابله بین لفظ «حدیدة» و بین هر چیز تیز در صورت نبود آهن، قطعاً مقصود از «حدیدة» در روایات مقام هر چیز تیز نیست و الّا تفصیل مزبور لغو می شود.

و أما عدم ذکر سائر فلزات در جنب اشیاء تیز نامبرده ـ در این روایات ـ در صورت عدم دسترسی به آهن، وجهش قلّت، بلکه ندرت وجود آنها است، نه برای اینکه لفظ «حدیدة» شامل سائر فلزات است.

 با اینکه در روایات لفظ «حدید» در مقابل سائر فلزات استعمال شده است. از این روايات حسنه ی علي بن میمون الصایغ را می توان نام برد:‌ «قال: سألت أبا عبدالله ع عمّا ینکس من التراب فأبیعه. قال ع : تصدّق به… قال: قلت: فإنّ فیه ذهباً و فضّةً و حدیداً فبأيّ شیء أبیعه؟ قال ع بِعهُ بطعامٍ». (فروع کافی: ج۵، ص۲۵۰، ح۲۴)

وصحيح منصور بن حازم عن أبي عبد الله ع قَالَ: «سألته عن التعویذ يُعلق على الحائض إذا كان في جلد أو فضة أو قصبة حديد». (فروع کافی: ج۳، ص ۱۰۶، ح۴)

و از امام رضا ع نقل شده است که فرمود: « ولا تسجد على شعرٍ، ولا صوفٍ، و جلدٍ وَلا أَبْريسمَ، ولا زجاجٍ، ولا حديدٍ، ولا صُفرٍ، ولا شِبهِه، ولا رصاصٍ، ولا نُحاسٍ ». (من لا یحضره الفقیه: ج۱، ص۲۶۸، ح۸۳۱)

و نیز امام صادق از پدر بزرگوارش بر آن حضرت از اجداد طاهرینش چنین نقل فرموده اند: « إنّ أمیر المؤمنین علیاً ع نهی عن التختّم بخاتم صُفرٍ، أو حدیدٍ ».

نا گفته نماند که: روایات دالّ بر این معنا بسیار است. حاصل اینکه: به اتفاق نص و فتوی جنسیت آهن، در جواز و صحت ذبح و تذکیه ی حیوان، در صورت دسترسی به آهن، شرط است و در غیر این صورت ذبح به هر چیز تیز جائز و صحیح است، مگر ذبح با دندان و استخوان که حتی در این صورت نیز مکروه است.

شرایط استفاده از فلزات غیرآهنی در ابزار ذبح

البته اگر فلزی از غیر جنس آهن در چاقو یا کارد آهنی وشبیه آن ـ از ابزار برّنده ی آهنی بکار رفته باشد ولی به مقدار کم باشد بگونه ای که در آهن مستهلك شده و مانع از صدق آهن در نظر عرف نباشد، در حکم آهن بوده و ذبح با آن بلا مانع است.

مقصود از عدم دسترسی یعنی تا قبل از پیدا کردن آهن، حیوان مردار شود، و یا اینکه نیاز مبرم به ذبح فعلی آن باشد.