توکل بر خداوند به چه معناست؟

برای پی بردن به ماهیت توکل بر خداوند و معنای آن باید به خصوصیات و آثاری که در آیات و روایات برای آن ذکر شده است عنایت کرد.

به عنوان نمونه از مهمترین آثار توکل که در آیات شریفه تصریح به آن شده است، این است که: خداوند همۀ مشکلات بندۀ متوکل را کفایت می کند. فرمود: «وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ»(طلاق:۳). ذیل این آیه دلالت دارد که: حقیقت توکل تکیه بر قدرت پروردگار در حلّ معضلات و مشکلات سر راهِ پیشبُرد همه‌ی امور، می‌باشد.

البته بشرط اینکه انسان متوکّل بعد از سعی و تلاش تمام و توسل به اسباب و عوامل طبیعی، برطرف کردن مشکلات خارج از اختیار و توان را به پرودگار متعال بسپارد. زیرا که این معنا مقتضای جمع بین آیات توکّل و آیات گویای این أصل است که: کمال و رشد و هر نعمت و بهره ی مادی و معنوی که نصیب انسان می‌شود، در گرو سعی و تلاش او می باشد. مثل آیۀ: «وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعى*وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى» (نجم: ۳۹ و40) و آیۀ: «لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَت» (بقرة: ۲۸۶) و «كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهينَة» (مدثر: ۳۸)، و غیر آن از آیات بسیار.

و نیز خدای تعالی در وصف مؤمنین فرمود: «وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكيل»،(آل عمران: ۱۷۳) و نیز خدای تعالی به حضرت رسول اینگونه دستور درس توکّل به مؤمنین فرمود؛ که: «قُلْ أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَني‏ بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُون»(زمر: ۳۸). حقیقت توکل در این آیه شریفه چنین ترسیم گردیده است که: توکّل اتّکال و اتّکاءِ به قدرت پرودگار در دفع هرگونه ضرر و خطر، و در برطرف کردن هرگونه مانع نعمت و منفعت است.

اما روایات، بذکر چند نمونه بسنده می‌کنیم:

۱- در صحیحۀ معاویة بن وهب امام صادق(ع) فرمود: «و من اُعطي التوکل اُعطي الکفایة؛ إنّ الله عزّوجلّ بقول: و من یتوکّل علی الله، فهو حسبه إنّ الله بالغ أمره».(المحاسن: ج1، ص ۳، ح1).

۲- در صحیحۀ أبی بصیر، پرسش ایشان از حقیقت توکل، و پاسخ امام صادق(ع) چنین آمده است: «قلت: جُعِلت فداك: فما حدّ التوکل؟ قال(ع): الیقین، قلت: فما حدّ الیقین؟ قال(ع): ألّا تخاف مع الله شیئاً». (الکافي: ج2، ص ۵۷، ح1)

از این پاسخ حضرت استفاده میشود که: حقیقت و ماهیت توکل ریشه در یقین به قدرت مطلقه ی لایزال پرودگار، و تعلّق آن به همه ی اسباب و امور عالم دارد، و اینکه حقیقت توکّل در محو هرگونه  ترس و اضطراب و دغدغه بروز می‌کند، و بدون آن توکل به معنای واقعی کلمه حاصل نمی‌شود؛ چون بدون توکّل نمی‌توان – با وجود همه مشکلات و موانع خارج از قدرت و اختیار – در پیشبرد و انجام امور هیچ اضطراب و نگرانی و دغدغه‌ای نداشت.

۳- مرحوم صدوق بسند معتبر از برقی، و ایشان از رسول خدا روایت کرده است که: آن جضرت از جبرئیل – در حدیثی – پرسید: «وما التوکل علی الله عزّوجلّ؟ فقال(ع):  العلم بأنّ المخلوق لایضرّ، و لاینفع، و لایُعطي، و لایمنع، واستعمال الیأس من الخلق. فإذا کان العبد کذلك، لم یعمل لأحد سوی الله، و لم یَرْجُ و لم یَخَفْ سوی الله، و لم یطمع في أحد سوی الله، فهذا هو التوکّل…». (معاني الأخبار: ص ۲۶۱، ح1).

۴- کلینی به سندش از امام صادق روایت کرده است، که فرمود: «إنّ الغِنی و العزّ یجولان، فإذا ظفرا بموضع التوکل أوطنا». (الکافي: ج2، ص ۶۵، ح3) خلیل (لغوی معاصر امام صادق(ع)) در معنای لفظ «أوطن» می گوید: «و یقال: أوطن فلانٌ أرض کذا؛ أي اتّخذها محلّاً و مسکناً یقیم بها». (العین: مادّة: وطن).

بنابراین معنای این حدیث شریف این است که: محل قرار و آرامش و سکون غِنا و عزّ – یعنی دوران بی نیازی و توانگری، و عزّت و سربلندی و قدرت و مقام و منصب – توکل است.

و مقصود این است که: ثروتمندی و قدرت همچنان جَوَلان می دهند و صاحبشان را همچنان سرمست به لغزشگاههای ثروت و قدرت می کشانند و او را به خودپسندی و فخرفروشی و طغیان و سرکشی نفس از فرمان خدای عزّوجلّ دچار می‌کنند، و در این جَوَلان بی‌قرار هستند؛ تا اینکه انسان به درجۀ توکل برسد، آنگاه است که غنا و بی نیازی مال و ثروت، و شوکت و قدرتِ مقام و منصب، در قرارگاه و بستر توکل آرام و قرار می‌گیرند، و هیچ آسیب و گزندی به صاحبشان نمی‌رسانند.

و سرّ این آرامش و راز این امنیت و طمأنینه ی نفسانی در اوج ثروت و قدرت، همان است که در بیان جبرئیل(ع) – در پاسخ به پرسش رسول خدا(ص) – و نیز در بیان امام صادق(ع) در تبیین و توصیف حقیقت و ماهیت توکّل آمده است. و از این حدیث شریف اَخیر معلوم می‌شود: که ضرورت توکل اختصاص به دوران ناداری و فقر و محرومیت و مشکلات ندارد، بلکه در دوران بی‌نیازی مادی و  عزّت و ثروت و قدرت و منصب، بیشتر بکار می‌آید.