فرق بین اجل معلق و اجل مُسَمّی

زمان مرگ انسان دو حیثیت و جهت دارد، از آن جهت که بعد از انجام همه­ ی آنچه که تأثیر در تغییر زمان مرگ دارد که دیگر تغییری در آن رخ نمی دهد، از آن به اجل مسمّی یا محتوم و موقوف تعبیر شده است، همین مقصود از اجل در آیۀ:«فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُون»^[1]. و از جهت اینکه در زمان فرصت انجام فعل و عمل مؤثر در تغییر آن، امکان تقدیم و تأخیر داشته و معلّق و منوط به اَفعال و کرده های انسان است، از آن به اجل معلّق یا مقضی تعبیر می شود.

در آیۀ شریفۀ قرآن به این دو قسم اشاره شده است. خدای تعالی فرمود: «هُوَ الَّذي خَلَقَكُمْ مِنْ طينٍ ثُمَّ قَضى‏ أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمّىٰ عِنْدَه»^[2].

و در صحیحۀ عبدالله بن مسکان از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود: «الأجل المقضي هو المحتوم الذي قضاه الله وحتمه ، المسمى هو الذي فيه البداء يقدم ما يشاء ويؤخر ما يشاء ، والمحتوم ليس فيه تقديم ولا تأخير»^[3]. البته در این روایت از اجل مقضی به محتوم و غیرقابل تغییر تعبیر شده، شاید نظر به زمان نهایی وقوع اجل و قضای حتمی نظر دارد. و از اجل مسمی به اجل قابل تغییر تعبیر شده است.

ولی در خبر عیاشی عکس تعریف مزبور آمده است. ایشان از مسعدة بن صدقه روایت کرده است، که امام صادق علیه السلام فرمود: «الأجل الذي غير مسمى موقوف يقدم منه ما شاء ويؤخر منه ما شاء ، وأما الأجل المسمى فهو الذي ينزل مما يريد أن يكون من ليلة القدر إلى مثلها من قابل، فذلك قول الله : ” إذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون”»^[4].

و مضمون این حدیث مناسب تعبیر آیه است که فرمود: «وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَه» یعنی اجل مسمّی در نز خدا و علم مکنون پروردگار است که قابل تغییر نیست. و آنچه قابل تغییر است قضای الهی است که در روایات آمده است: «إنّ الدعاء یردّ القضاء و قد اُبرم إبراماً»^[5]. ولی قَدَر قابل تغییر نیست.

حاصل اینکه: آنچه از مجموع آیات و روایات بنظر می رسد این است که: اجل معلّق همان اجل مقضی است که قابلیت تغییر دارد و اجل مسمّی همان اجل نهایی موقوف و محتوم باشد که در علم الله ثابت و مقدّر است. در هر صورت اصل ثبوت این دو نوع اجل از دو جهت فوق الذکر جای تردید نبوده و همه­ ی آیات و روایات بر آن دلالت دارد.

^[1] – الأعراف: ۳۴، یونس: ۴۹

^[2] – الأنعام: ۲

^[3] – بحارالأنوار: ج4، ص99، ح7.، تفسیر البرهان: ج2، ص400، ح1

^[4] – بحارالأنوار: ج4، ص116، ح44.، تفسیر العیاشي: ج1، ص354، ح5

^[5] – الکافي – الإسلامیة: ج2، ص470،‌ح3، ۶، ۷