ضمان دیه ورزشکار
سوال
با توجه به اینکه گاهی در مسابقات ورزشی یکی از ورزشکاران به صورت غیرعمدی به دیگری آسیب وارد میکند، آیا در این صورت دیه ثابت است؟ اگر مسابقه ورزشی به گونهای باشد که همیشه موجب آسیب رساندن طرفین به یکدیگر میشود، آیا با توجه به این که از ابتداء طرفین علم به آسیب دیدن دارند دیه ثابت است؟
پاسخ
هر آسیبی که از جانب کسی به انسان وارد شود پرداخت دیه به شخص واردکنندهی آسیب تعلّق می گیرد و فرقی بین عمد و خطای او نیست. مگر اینکه شخص آسیب دیده آن را إبراء کرده و ببخشد. و فرقی بین دو نوع مسابقه ی مفروض سؤال نیست، بلکه ورود در نوع دوم مسابقه اساساً جائز نیست.
پاسخ تفصیلی (ویژه محققین)
تعلق دیه از قبیل تعلق ضمان بوده و همانند ضمان مالی فرقی بین عمد و خطا نیست؛ چون اطلاق نصوص و أدلهی دیة الأطراف و الأعضاء و الجروح شامل دو صورت عمد و خطا بطور یکسان میشود. مگر اینکه شخص آسیب دیده از قبل یا بعد اعلان رضایت و ابراءِ و بخشش دیه کند.
و در اصل ضمان دیه فرقی بین عمد و خطا نیست. ولی از دوجهت دیگر فرق است. فرق اوّل: معصیت و عذاب آخرت است، که در صورت عمد ثابت است و نیز حاکم شرعاً ولایت دارد که بر حسب تشخیص خود علاوه بر ضمان دیه شخص مُجرم را مجازات کند، ولی در صورت خطا حق مجازات ندارد؛ چون شخص خاطی مرتکب معصیت نشده است، و حتی در صورت عدم توان پرداخت نیز حق مجازات او را ندارد، بلکه باید به او مهلت دهد تا در صورت توان پرداخت کند؛ چون در این صورت مبلغ دیه دین بوده و در ذمّهی او میباشد، و مشول آیهی: «وَ إِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ»[1] است. فرق دوم: این است که در صورت خطا ضمان دیه برعهدهی عاقله (فامیل پدری) است، که طی سه سال باید بپردازند. ولی دیهی عمد را شخص جانی واجب است ظرف یکسال بپردازد.
و این تفصیل بدلیل نصّ صحیح و صریح، و نیز عمل اصحاب است.
اَما نص، مثل صحیحة أبي ولّاد عن أبي عبدالله علیه السلام قال: «كان علي علیه السلام يقول: تستأدى دية الخطأ في ثلاث سنين، وتستأدى دية العمد في سنة».[2] و صحیحة الحلبي، قال: «سألت أباعبدالله علیه السلام عن رجل ضرب رأس رجل بمعول فسالت عيناه على خديه فوثب المضروب على ضاربه فقتله، قال: فقال أبوعبدالله علیه السلام : هذان متعديان جميعا فلا أرى على الذي قتل الرجل قودا؛ لأنه قتله حين قتله وهو أعمى، والأعمى جنايته خطأ يلزم عاقلته يؤخذون بها في ثلاث سنين في كل سنة نجما، فإن لم يكن للأعمى عاقلة لزمته دية ما جنى في ماله يؤخذ بها في ثلاث سنين، ويرجع الأعمى على ورثة ضاربه بدية عينيه».[3] این دو صحیحه به صراحت دلالت بر تفصیل مذکور دارد.
اما فتاوي اصحاب: تفصیل مزبور مورد اجماع امامیه است، کما اینکه در جواهر تصریح کرده است. ایشان – در مسائل دیة الأعضاء در بحث عاقله -، فرمود: «تضمن العاقلة دیة الخطاء، الا أنّها تُستأدی في ثلاث سنین، کما في خبر ابی ولّاد، بل علیه إجماع الاُمة إلّا من ربیعة…».[4] اما اگر مسابقه ورزشی خاصی ذاتاً اقتضای آسیب جرح و شکستن استخوان به طرفین داشته باشد، اساساً ورود در چنین مسابقهای جائز نیست؛ چون فعل ضرری بوده، بلکه مصداق جنایت است. و در این صورت تعزیر – به تشخیص حاکم – و نیز ضمان ثابت است چون در حکم عمد بوده و معصیت است.
[1]– البقره: ۲۸۰.
[2]– الوسائل: باب ۴ من أبواب دیات النفس، ح1.
[3]– الوسائل: باب ۱ من أبواب العاقلة، ح1.
[4]– جواهر الکلام: ج ۴۳، ص ۴۲۷.