بررسی فقهی و حقوقی احکام شهادت، نیابت قضایی و استفاده از فناوری در دادگاه

پاسخ سوال اول: حکم نیابت قضایی برای استماع شهادت در صورت بُعد مسافت

در فرض مورد سؤال جائز است؛ چون گرچه از قبیل شهادت بر شهادت است و اطلاقات نصوص ناهیه دلالت بر عدم جواز مطلق شهادت بر شهادت دارد. ولی می توان گفت این نصوص بر حسب متفاهم عرفی از صورت عدم تمکن شاهد اصل از اقامه‌‏ی شهادت منصرف است. و نیز به دلالت معتبره‏‌ی محمد بن مسلم است: «محمد بن مسلم، عن أبي جعفر علیه السلام: في الشهادة علی شهادة الرجل و هو بالحضرة في البلد قال: نعم، و لو کان خلف ساریة یجوز ذلك اذا کان لایمکنه أن یقیمها هو لعلة تمنعه عن أن یحضره و یقیمها فلا بأس بإقامة الشهادة علی شهادته» [1] شامل این صورت نمی شود. لفظ ساریة در این روایت به معنای اسطوانه است. و نیز جواز شهادت بر شهادت در صورت وجود عُذر مشهور -شهرة عظیمة- بین اصحاب است، کما اینکه صاحب ریاض، و صاحب جواهر تصریح به آن کرده اند.[2] حتی اگر شاهد اصل حاضر در بلد باشد، بلکه حتی اگر در دسترس و نزدیکی قاضی باشد، ولی به سبب مرض یا عجز و یا هر مانعی نتواند شهادت دهد، شهادت بر شهادت جائز است. و این روایت به اولویت قطعی و فحوی دلالت بر جواز شهادت بر شهادت در مورد سؤال -یعنی صورتی که شاهد اصل در مکان دوری باشد- دارد. ولی شاهد فرع همانند شاهد اصل باید دو نفر عادل باشد، و قاضی بودن در شاهد فرع مدخلیت ندارد.

البته اتفاق نص و فتوی بر عدم جواز شهادت بر شهادت در حدود و حقوق الله است، ولی در حقوق الناس محض، و یا بخش حقوق الناس از حدّ مشترک، مثل حدّ سرقت جائز است، و این تفصیل به دلیل نصوص وارده و اتفاق أصحاب ثابت است. و ما به تفصیل در این باره در کتاب الشهادات از «دلیل تحریر الوسیلة»: [3] تحقیق کرده ایم.

پاسخ سؤال دوم: میزان اعتبار و ارزش شهادت نیابتی در فقه

با قیام حجت شرعیه یعنی روایات دالّه بر حکم در خصوص این مسأله قول دو نماینده‏‌ی عادل قاضی در حکم شهادت شهود است. و به اولویت قطعی روایات وارده‏‌ی مورد اشاره دلالت بر جواز شهادت بر شهادت در مورد سؤال دارد.

پاسخ سؤال سوم: حکم اجبار شاهد به حضور در محکمه و تعزیر او

چون اقامه‏‌ی شهادت بر شاهد بعد از دعوت حاکم یا مدعی -به دلیل آیه‏‌ی: «وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا»[4] و روایات مستفیضه‏‌ی وارد در تفسیر این آیه- واجب بوده و مخالفت شخص شاهد با دعوت به اقامه‏‌ی شهادت حرام است؛ لذا حاکم شرع می تواند در صورت امتناع شاهد او را با تعزیر الزام به اقامه‏‌ی شهادت کند.

پاسخ سؤال چهارم: اعتبار استماع شهادت از طریق ویدئو کنفرانس

در صورتی که برای قاضی علم قطعی حاصل شود جائز است؛ چون شهادت شهود در محضر قاضی معتبر است، و صدق آن بر ویدئو کنفرانس مشکل است، و در شبهه‏‌ی مصداقیة خطاب از حجیت ساقط است؛ چون متکفّل اثبات موضوع خود نیست. مگر اینکه از این طریق برای قاضی علم حاصل شود که علی التحقیق المختار علم قاضی -که به طریق طبیعی عادی حاصل شده باشد- حجّت است. و فرقی بین علم به احکام و بین علم به موضوعات نمی کند. البته ما این مسائل را به تفصیل و جامع در کتاب الشهادات از «دلیل تحریر الوسیلة» مورد تحقیق و بررسی قرار داده‏‌ایم.

[1]- وسائل الشیعة: ب 44، از ابواب شهادات، ح 1.

[2]- ریاض المسائل: ج 13، ص 393 / جواهر الکلام: ج 41، ص 199.

[3]- دلیل تحریرالوسیلة، کتاب الشهادات: ص 312-320 / 336-337.

[4]- بقره: 282.