بررسی شرعی و عقلی حکم انکار خدا بعد از تحقیق
مقدمه:
بسیاری از افراد در مسیر یافتن حقیقت، با پرسشهای بنیادین عقیدتی روبرو میشوند. یکی از مهمترین دغدغههای ذهنی این است که حکم انکار خدا بعد از تحقیق چیست؟ اگر شخصی مدعی باشد که به دور از تعصبات و با تکیه بر دلایل عقلی به این نتیجه رسیده که خداوند وجود ندارد یا دین اسلام کامل نیست، آیا نزد پروردگار معذور است یا مستحق عقوبت خواهد بود؟ در این استفتاء، فقیه محقق حضرت آیت الله سیفی مازندرانی با در نظر گرفتن تفاوتهای میان «مستضعف فکری» و «فرد توانمند در استدلال»، به این پرسش مهم پاسخ دادهاند.
سوال
پرسش کاربر درباره تکالیف شرعی پس از رسیدن به انکار
تکلیف کسی که با تحقیق کامل و به دور از تعصبات، به انکار وجود خدا، و کامل نبودن اسلام، یا حتی جدایی تشیع از اسلام و … میرسد چیست؟ آیا نتایج عقلی را که به دور از شهوات و اغراض به دست آورده، حجت قرار دهد، و یا بر تعصباتش پافشاری نماید؟
پاسخ
بسمه تعالی
کسی که مستضعف فکری نباشد؛ یعنی قدرت و توان اندیشه و تفکر و شناخت مبدأ هستی را از طریق استدلال علمی برهانی داشته باشد، فحص و جستجوی علمی سنگین لازم نیست؛ چون آیات و نشانه ها و براهین وجود خدا در عالم هستی آن قدر زیاد است که با اندکی تأمل و تفکّر آزاد و به دور از تعصّب به این حقیقت واضح به حکم عقل خواهد رسید و قانع خواهد شد؛ لذا عقل سالم - از امراض قلبی و شهوانی، و بدور از لجاجت و تعصب - با تفکر به وجود آفریدگار هستی اذعان میکند. و اگر به نتیجهای غیر از این برسد مقدمات برهان اختلال دارد. البته وسوسهی در آفرینش ممکن است او را رها نکند، ولی در همان حال تشکیک اگر رجوع به عقل کند، وسوسه زائل میشود. و نیز با توسّل به برخی اذکار و أوراد و دعای خالصانه و متضرّعانه و مناجات در خلوت خود با همان خدا و آفریدگاری که احتمال وجودش را می دهد، این وسوسه به قدرت پروردگار عالم بطور کلّی رخت بر می بندد.
و اما مستضعف فکری، بر اساس فطرت حق جوئی و خدا طلبی با اندکی توجه به فطرت خود، به وجود آفریدگار موجودات و ضرورت ثبوت هستی بخش جهان، تصدیق و اذعان خواهد نمود. و اگر نتوانست از این راه به یقین و اعتقاد برسد، با دعا و نیایش خالصانهی متضرّعانه در خلوت خویش با همان آفریدگار موجودات که احتمال وجودش را می دهد، و نیز با توسل به پیامبر اعظم و امامان معصوم اهل بیتش در همان حال شک - گرچه با احتمال ثبوت - و درخواست هدایت از همان خدائی که لا اقل احتمال وجودش را می دهد، می تواند شک و وسوسه را از وجود خود زائل کند و یقین به وجود هستی بخش جهان هستی را به قدرت پروردگار عالَم تحصیل کند؛ چون وعدهی لا یتخلّف پروردگار است که: هر کسی را که در راه نیل به حق تلاش کند، یاری دهد، فرمود: «وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا».[1] و فرمود: «وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ».[2] و در روایات متظافره لفظ «وسیله» به پیامبرJ و امامان معصوم اهل بیتشD تفسیر شده است.
و همین راهکار جهت رسیدن به حقانیت دین اسلام ناب کامل برای هر دو گروه وجود دارد. البته به شرط اینکه شخص جویای حقیقت، در حال تلاش و جستجو، مرتکب ظلم و جنایت و دروغ و سرقت و فحشاء و مانند آن - از اعمال زشت و شنیع و قبائح عقلی - از روی عمد و لا یبالی گری و هرزگی نشود.
بی تردید از نظر عقل و شرع عادةً ممکن نیست کسی این راه را طی کند و به حقیقت نرسد؛ لذا کسی که مطلع از وجود وسیله برای تحصیل یقین باشد و از توسل به آن سرباز زند و کافر شود، مستحق عقوبت است؛ چون در اینصورت ضلالت و گمراهی و غرق شدن در مهلکهی کفر و إلحاد به اختیار خودش بوده است. زیرا با احتمال وجود خدا احتمال عذاب الیم جاودان آخرت می دهد. و عقل چون حکم قطعی به دفع عذاب ابدی محتمل میکند؛ لذا حکم قطعی به لزوم توسّل به هر وسیلهای برای دفع آن عذاب دارد.
و اگر کسی با ترتیب مقدمات عقلی، یقین بر خلاف پیدا کرد به گونهای که احتمال خلاف نمی دهد، از دو حال خارج نیست؛ یا در چینش و ترتیب مقدمات برهان - با مغالطه و مقدمهی ظنیة با وجود احتمال خلاف و مانند آن - مقصّر است، یا قاصر است. در صورت تقصیر معذور نبوده و حکم متمکن و توانمند فکری را دارد، ولی اگر قاصر باشد حکم مستضعف را دارد.
[1]- العنکبوت: 69.
[2]- المائدة: 35.
نتیجهگیری و خلاصه
به طور خلاصه، در بررسی حکم انکار خدا بعد از تحقیق، دین اسلام تفاوت دقیقی میان افراد «قاصر» (مستضعف فکری) و افراد «مقصر» قائل است. اگر فردی توانمندی فکری لازم را داشته باشد اما با چینش اشتباه مقدمات عقلی و یا عدم توسل به ابزارهای هدایت به انکار برسد، مقصر بوده و مستحق عقوبت است. اما اگر شخص از نظر فکری قاصر باشد و بدون لجاجت و انجام قبایح اخلاقی، در حد توان خود تلاش کند و از خداوند (حتی با فرض احتمال وجود) و وسایل هدایت کمک بخواهد، پروردگار قطعا او را هدایت خواهد کرد.
