۱۶- درس خارج فقه (کتاب الصلاة – أعداد النوافل الیومیة و أوقاتها)۱۴۰۳/۰۸/۰۵

۱۶- درس خارج فقه (کتاب الصلاة – أعداد النوافل الیومیة و أوقاتها)۱۴۰۳/۰۸/۰۵

خلاصه بحث

مشهور اصحاب، ابتدای وقت نافله صبح را قبل از فجر اول می دانند، و در نصوص نیز همین مطلب آمده است، اما در برخی نصوص و فتاوی چنین آمده که در بین نماز شب خوانده شود.

وقت نافله صبح

صاحب حدائق قول مشهور در مورد ابتدای وقت نافله صبح را این می داند که نافله صبح بعد از نماز شب خوانده می شود، هرچند که قبل از فجر اول باشد.

عبارت ایشان این است:

«المشهور بين الأصحاب ان أول وقت ركعتي الفجر الفراغ من صلاة الليل و الوتر و ان كان ذلك قبل الفجر الأول، لكن قال في المعتبر ان تأخيرهما حتى يطلع الفجر الأول أفضل. و قيل ان أول وقتهما بعد طلوع الفجر الأول، و نقل عن السيد المرتضى و الشيخ في المبسوط و به صرح العلامة في الإرشاد».[1]

صاحب حدائق وقت نافله صبح را بعد از نماز شب می داند، هرچند که این نماز شب و این نافله قبل از فجر کاذب باشد، و این قول را به مشهور نسبت می دهد.

ولی محقق در معتبر فرموده که افضل این است که نافله صبح، بعد از فجر کاذب باشد.

قول سومی هم هست و آن این است که وقت نافله صبح، پس از طلوع فجر اول است.

صاحب ریاض نیز وقت نافله صبح را بعد از نماز شب دانسته و فرموده است:

«و ركعتا الفجر وقتهما بعد الفراغ من الوتر على الأشهر، سيّما بين من تأخّر، بل عليه عامّتهم إلّا من ندر، بل في ظاهر الغنية و السرائر الإجماع عليه».[2]

صاحب حدائق، قول مشهور را این دانسته بود که نافله صبح بعد از نماز شب باشد، و صاحب ریاض نیز همین قول را به اشهر نسبت داده است.

فرق بین اشهر و مشهور این است که تعبیر مشهور در جایی بکار می رود که قول مقابلش شاذ باشد، ولی اشهر در جایی بکار می رود که قول مقابلش مشهور باشد، بنابراین تعبیر مشهور، از اشهر بالاتر و قوی تر است.

به هر حال از نظر اقوال، مشهور این است که نافله صبح بعد از نماز شب خوانده می شود، ولی در برخی اقوال آمده که بین نماز شب خوانده می شود، و از نصوص بر می آید که هر دو جایز است، و در هر صورت، مسلم است که ابتدای وقت نافله صبح، قبل از فجر اول است.

نصوص

در نصوص مربوط به نافله صبح تعبیر فجر آمده ولی تصریح نشده که آیا مراد از این فجر، فجر اول است یا فجر دوم، اما در عین حال، ظاهر برخی از روایات بر اساس سیاق کلام این است که مراد، فجر اول است، و سیاق برخی دیگر از روایات نشان می دهد که مراد، فجر دوم است.

صحیحه زراره

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: «سَأَلْتُهُ عَنْ رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ قَبْلَ الْفَجْرِ أَوْ بَعْدَ الْفَجْرِ- فَقَالَ قَبْلَ الْفَجْرِ إِنَّهُمَا مِنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ- ثَلَاثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً صَلَاةُ اللَّيْلِ- أَ تُرِيدُ أَنْ تُقَايِسَ لَوْ كَانَ عَلَيْكَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَ كُنْتَ تَطَوَّعُ إِذَا دَخَلَ عَلَيْكَ وَقْتُ الْفَرِيضَةِ- فَابْدَأْ بِالْفَرِيضَةِ».[3]

از حضرت سوال شد که نافله صبح چه زمان خوانده می شود؟ حضرت فرمودند: قبل از فجر.

مراد حضرت از این فجر، همان فجر صادق است، چون هنگام طلوع فجر صادق است که وقت نماز واجب فرا می رسد و دیگر نوبت نماز مستحبی نیست.

حضرت در ذیل این روایت، مثال ماه مبارک رمضان را مطرح کرده و فرموده اند: هنگامی که وقت روزه واجب یعنی ماه مبارک رمضان برسد دیگر جای روزه مستحبی نیست، در بحث فعلی نیز وقتی که فجر صادق برسد و وقت نماز صبح شود دیگر وقت نافله نیست. بنابراین وقت نافله صبح، تا قبل از طلوع فجر اول است.

موثقه ابی بصیر

«وَ عَنْهُ عَنْ أَخِيهِ الْحَسَنِ عَنْ زُرْعَةَ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: «قُلْتُ رَكْعَتَا الْفَجْرِ مِنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ هِيَ قَالَ نَعَمْ».[4]

این روایت دلالت دارد که وقت نافله صبح، قبل از فجر اول است، چون ما از نصوص مستفیضه و فتوای اصحاب می دانیم که مبدأ نماز شب، قبل از فجر اول است. و حالا که نافله صبح ملحق به نماز شب است، پس همان وقت نماز شب که قبل از فجر اول است، در مورد نافله صبح نیز صدق می کند.

سؤال: آیا این روایت مربوط به انتهای زمان نماز شب و نافله صبح نیست؟ چون ما می دانیم که تا قبل از طلوع فجر صادق می توان نماز شب را خواند. پس انتهای وقت نافله صبح نیز همان طلوع فجر صادق است.

جواب: ما روایاتی را داریم که در مورد منتهای نافله صبح سخن می گویند، و مفادشان این است که تا زمانی که بتوان نماز صبح را خواند، نافله صبح را نیز می توان خواند، ولی این نصوصی که الان ذکر می کنیم همگی در مورد ابتدای وقت نافله هستند. یعنی بیان می کنند که ابتدای شروع نافله صبح، قبل از فجر صادق است، ولی در مورد انتهای آن سخنی نمی گویند.

صحیحه دوم زراره

مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: «قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام الرَّكْعَتَانِ اللَّتَانِ قَبْلَ الْغَدَاةِ- أَيْنَ مَوْضِعُهُمَا فَقَالَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ- فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ فَقَدْ دَخَلَ وَقْتُ الْغَدَاةِ».[5]

تعبیر «أین موضعهما» ظهور در ابتدای وقت نماز دارد، یعنی از چه زمانی می توان این نماز را خواند.

از ذیل این روایت استفاده می شود که مراد از فجر، همان فجر صادق است، بنابراین این صحیحه زراره نیز مانند صحیحه اول او دلالت بر این دارد که ابتدای نافله صبح، قبل از طلوع فجر صادق می باشد.

سؤال: آیا این روایت انتهای زمان نافله صیح را بیان نمی کند؟ ظاهر روایت این است که انتهای زمان نماز شب، و نافله صبح را بیان می کند.

جواب: خیر این روایات هیچ نظری به انتهای زمان ندارند، بلکه ابتدای زمان نافله صبح و نماز شب را بیان می کنند که قبل از طلوع فجر دوم است. و ظاهر تعبیر «أین موضعهما» نیز همین است.

به هر حال دو صحیحه زراره دلالت بر فجر دوم دارند، و ابتدای وقت نافله صبح را فجر دوم می دانند. اما سایر روایات، همگی دلالت بر فجر اول دارند.

صحیحه احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ قَالَ: «سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنْ رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ- فَقَالَ احْشُوا بِهِمَا صَلَاةَ اللَّيْلِ».[6]

این روایت دلالت دارد که نافله صبح را در بین نماز شب نیز می توان بجا آورد. و وقت آن هم قبل از فجر اول است. چون می دانیم که وقت نماز شب، قبل از فجر اول است.

صحیحه دوم بزنطی

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ قَالَ: «قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ علیه السلام رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ أُصَلِّيهِمَا قَبْلَ الْفَجْرِ أَوْ بَعْدَ الْفَجْرِ فَقَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام احْشُ‏ بِهِمَا صَلَاةَ اللَّيْلِ وَ صَلِّهِمَا قَبْلَ الْفَجْرِ».[7]

این روایت هم مربوط به قبل از طلوع فجر اول است و کاری به فجر دوم ندارد.

روایت علی بن مهزیار

وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ قَالَ قَرَأْتُ فِي كِتَابِ رَجُلٍ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام- «(الرَّكْعَتَانِ اللَّتَانِ) قَبْلَ صَلَاةِ الْفَجْرِ مِنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ هِيَ أَمْ مِنْ صَلَاةِ النَّهَارِ وَ فِي أَيِّ وَقْتٍ أُصَلِّيهَا فَكَتَبَ علیه السلام بِخَطِّهِ احْشُهَا فِي صَلَاةِ اللَّيْلِ حَشْواً».[8]

این روایت نیز دلالت بر این دارد که نافله صبح قبل از طلوع فجر اول است، چون وقت نماز شب تا قبل از فجر اول است.

روایت محمد بن مسلم

وَ عَنْهُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْزَةَ بْنِ بِيضٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: «سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ أَوَّلِ وَقْتِ رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ فَقَالَ سُدُسُ اللَّيْلِ الْبَاقِي».[9]

در این روایت تصریح شده که سخن ما در مورد ابتدای زمان نافله صبح است.

از طرفی هم سدس و یک ششمی که در این روایت ذکر شده است منطبق بر فجر اول است، چون فاصله بین فجر اول و فجر دوم کمتر از یک ششم شب است، بنابراین باید بگوییم که آغاز یک ششم و سدس باقیمانده از شب، قبل از فجر اول است.

[1] الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة، البحراني، الشيخ يوسف، ج6، ص240.

[2] رياض المسائل في تحقيق الأحكام بالدّلائل، الطباطبائي، السيد علي، ج2، ص198.

[3] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج3، ص192، أبواب المواقيت، باب50، ح3، ط الإسلامية.

[4] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج3، ص192، أبواب المواقيت، باب50، ح4، ط الإسلامية.

[5] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج3، ص192، أبواب المواقيت، باب50، ح7، ط الإسلامية.

[6] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج3، ص191، أبواب المواقيت، باب50، ح1، ط الإسلامية.

[7] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج3، ص192، أبواب المواقيت، باب50، ح6، ط الإسلامية.

[8] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج3، ص192، أبواب المواقيت، باب50، ح8، ط الإسلامية.

[9] وسائل الشيعة، الشيخ الحر العاملي، ج3، ص192، أبواب المواقيت، باب50، ح5، ط الإسلامية.

بایگانی درس خارج فقه سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳

دانلود فایل تقریر