راه شناخت حق و باطل در کلام امیرالمومنین علیه السلام

راه شناخت حق و باطل

امیرالمومنین علی علیه السلام در خطبه 16 نهج البلاغه، با تأکید بر تقابل حق و باطل در زندگی بشری و لزوم شناخت حق و باطل، چهار قاعده کلیدی نشان می‌دهند: وجود اهل برای هرکدام، شایع بودن باطل از دیرباز، کم بودن طرفداران حق، و دشواری بازگشت حق پس از ادبار. این قواعد، معیارهایی برای شناخت حق با استفاده از عقل و کتاب و سنت معرفی می‌کنند و به مسئولیت انسان مؤمن در مقابله با شیوع باطل و حفاظت از ارزش‌های اخلاقی جامعه اشاره دارند.

کپی لینک کوتاه

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدمه

حیات دنیا عرصه‌ای است که در آن حق و باطل، چونان دو مسیر متضاد، همواره در تقابل و رویارویی‌اند. تاریخ بشر سرشار از نمونه‌هایی است که در آن، نور حقیقت، راهنمای اهل ایمان بوده و ظلمت باطل، فریب‌کارانه جماعتی فراوان را به سوی خویش کشیده است.

خطبه‌ی شانزدهم نهج البلاغه از جمله فقراتی است که با بیانی رسا و پرمعنا، حقایقی ژرف پیرامون حق و باطل، جایگاه آن‌ها در جامعه، و وظایف انسان مؤمن را بیان می‌کند. در این تفسیر، با استفاده از آیات و روایات، به تحلیل عمیق و شرح دقیق این خطبه پرداخته شده تا همگان با بصیرت افزون‌تر در این مسیر دشوار، اما نورانی، گام بردارند.

از خداوند سبحان خواهانیم که دل‌های ما را به نور معرفت روشن سازد و توفیق تمسک به حقایق کلام علوی را به ما عنایت فرماید.

حق و باطل

در فرازی از این خطبه نورانی، أمیر المؤمنین علي علیه السّلام می فرماید: «حَقٌّ وباطِلٌ، ولِكُلٍّ أهلٌ، فَلَئِن أمِرَ الباطِلُ لَقَديماً فَعَلَ، ولَئِنَ قَلَّ الحَقُّ فَلَرُبَّما ولَعَلَّ، و لَقَلَّما أدبَرَ شَيءٌ فَأَقبَلَ».[1]

ترجمه: حیات دنیا و زندگی انسان و رویه های بشر به دو قسم حق و باطل تقسیم می شود و برای هر کدام اهلی است، اگر باطل پیروز شود ، جای شگفتی نیست ؛ چرا که از دیرباز چنین بوده، و اگر طرفداران حق اندکند ، چه بسا روزی فراوان گردند و پیروز شوند، اما کمتر اتفاق می افتد که چیز رفته باز گردد.

جناب سید رضی رحمه الله  پیرامون اهمیت محتوا این فقرات و عمق فصاحت آن می فرماید: «إنّ في هذا الكلام الأدنى من مواقع الإحسان ما لا تبلغه مواقع الاستحسان و إن حظ العجب منه أكثر من حظ العجب به و فيه مع الحال التي وصفنا زوائد من الفصاحة لا يقوم بها لسان و لا يطلع فجها إنسان ‏و لا يعرف ما أقول إلا من ضرب في هذه الصناعة بحق و جرى فيها على عرق‏ و ما يَعْقِلها إلّا العالِمون».[2]

ترجمه: این کلام کوتاه پيرامون حق و باطل، از سخنان‏ نيكويى‏ است كه هر چقدر مورد تحسین و تشویق تحسین کندگان قرار گیرد حق تحسین در مورد آن ادا نمی گردد، و شگفتی آدمی از حسن و اتقان این کلام بیشتر از شگفتی هایی است که آدمی از فهم دقائق و ظرائف کلام به آن می رسد در حالی که در کلام آن حضرت ريزه كاريهايى از فصاحت است كه نه زبان قدرت شرح آن را دارد، و نه انسانى مى‏تواند از درّه‏هاى عميق آن بگذرد، اين اعتراف مرا كسانى كه در فصاحت پيشگامند و با سابقه، درك مى‏كنند، و در نمى‏يابند آن را مگر دانشمندان.

امیر مومنان حضرت علی علیه السّلام در این فقره، چهار قاعده مهم پیرامون «حق و باطل» مطرح کردند:

چهار قاعده مهم پیرامون «حق و باطل»

قاعده اوّل: حَقٌّ وباطِلٌ، ولِكُلٍّ أهلٌ

حیات دنیا و زندگانی انسان و مسلک ها و منهج ها و رویه های بشر به دو قسم حق و باطل تقسیم می شود و هر کدام از حق و باطل اهلی دارند.

 قاعده دوم: فَلَئِن أمِرَ الباطِلُ لَقَديماً فَعَلَ

اگر باطل در جامعه شایع و کثیر شد، این کثرت و شیوع باطل در جامعه از قدیم بوده است.

قاعده سوم: و لَئِنَ قَلَّ الحَقُّ فَلَرُبَّما ولَعَلَّ

اگر طرفداران حق اندکند، تعجب نکنید که حق در جامعه طرفدار ندارد و احتمال آن را بدهید.

قاعده چهارم: و لَقَلَّما أدبَرَ شَيءٌ فَأَقبَلَ

اگر حق از جامعه رخت بربندد، کمتر اتفاق می افتد که دوباره به جامعه بازگردد و در آن رواج پیدا کند.

قاعده اول(حَقٌّ وباطِلٌ، ولِكُلٍّ أهلٌ):
معیار حق و باطل، شخصیّت ها و افراد نیستند.

از امیر مومنان حضرت علی علیه السّلام پیرامون اختلاف شیعیان پرسیده شد، ایشان در پاسخ فرمودند: « إنّ دینَ الله لَا يُعْرَفُ بِالرِّجَالِ بل بآیة الحق فاعْرِفِ‏ الْحَقَ‏ تَعْرِفْ أَهْلَهُ». [3]

ترجمه: دین خداوند به شخصیّت ها شناخته نمی شود بلکه به نشانه حق شناخته می شود پس

حق را بشناس تا اینکه أهل حق را بشناسی.

بنابرین مرجع محکّم و معیار شناخت حقّ، افراد معروف، صاحبان زر و زور و تزویر، صاحبان قدرت و حکومت و ثروات که همیشه عدة کثیری دنبال رو آن ها بوده و زیر عَلَم و پرچمشان می دوند، نیستند.

حق و باطل معیار و میزان سنجش اعمال و افعال.

در چندین روایت حق و باطل به عنوان معیار و میزان سنجش اعمال و افعال قرار داده شده است که این روایات در کتاب دلیل تحریر الوسیلة اثر استاد معظم آیت الله سیفی مازندرانی دامت برکاته آورده شده است.[4]

در یکی از این روایات امام رضا علیه السّلام معیار، میزان و ترازوی سنجش حلال یا حرام بودن را حق و باطل بودن قرار داده است. «قُلْتُ لِلرّضا عليه السّلام: أَنَّ العَبّاسي‏ أَخْبَرَني أنَّكَ رَخَّصْتَ في سِماعِ الْغناءِ. فقال عليه السّلام : كَذِبَ الزِّنْديقُ ما هكذا كانَ، إنّما سَأَلني عَنْ سِماع الْغِناء فَأَعْلَمْتُهُ أَنَّ رَجُلًا أتى أبا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَليِّ بْنِ‏ الْحُسَيْنِ فَسَأَلَهُ عَنْ سِماع الْغِناء. فَقالَ له: أَخْبِرْني إذا جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَ الْحَقِّ و الْباطِلِ فَأَنّى‏ يَكُونُ الْغِناء؟ فَقالَ الرَّجُلُ: مَعَ الباطِلِ. فقالَ لَهُ أبو جعفر عليه السّلام: حَسْبُكَ فَقدْ حَكَمْتَ على نَفْسِكَ. فَهكذا كَانَ قَوْلي لَهُ‏». [5]

ترجمه: جناب ریّان بن صلت نقل می کند که به امام رضا علیه السّلام گفتم هشام بن ابراهیم العباسی به من خبر داده است که شما غنا را حلال کردید. حضرت فرمود: این کافر دروغ گفته است، این چنین نبود، او از من پیرامون حکم شنیدن غناء سوال پرسید، و آنچه که من به او گفتم این بود: مردی خدمت امام باقرعلیه السّلام آمد و از ایشان پیرامون حکم شنیدن غنا [6]سوال کرد.

پس امام باقر علیه السّلام به آن مرد گفت: به نظر تو زمانی که قرار باشد خداوند هر کدام از حقّ و باطل را جمع کند، جایگاه غنا کجاست؟ پس آن مرد گفت: غنا همراه باطل است. پس امام باقر علیه السّلام به آن مرد گفت: جوابت برای خودت کافی است».

بررسی سند: این روایت به طریق عبدالله بن جعفر الحمیري در قرب الإسناد[7] و کشی در اختیار معرفة الرجال[8] صحیح است ، منتهی به طریق کلیني ضعیف است[9] که این ضعف ضرری به حجّیت روایت نمی زند.

همچنین در موثقه عبد الأعلی از امام صادق علیه السّلام این گونه آمده است: «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السّلام عَنِ الْغِنَاءِ وَ قُلْتُ إِنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلوات الله علیه رَخَّصَ‏ فِي‏ أَنْ‏ يُقَالَ – جِئْنَاكُمْ جِئْنَاكُمْ، حَيُّونَا حَيُّونَا، نُحَيِّكُمْ –  فَقَالَ علیه السّلام: كَذَبُوا إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ: وَ ما خَلَقْنَا السَّماء وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ‏ لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا فاعِلِينَ. بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ‏ فَيَدْمَغُهُ‏ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ وَ لَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ‏». [10]

راوی می گوید از امام صادق علیه السّلام پیرامون غنا سوال کرده و گفتم که مردم می پندارند که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم غنا خوانی فلان سرود عربی را اجازه داد است.

حضرت در پاسخ فرمودند: دروغ می گویند ؛ چرا که خداوند متعال می فرماید: «ما آسمان و زمین و آنچه را میان آنها است به بازیچه نیافریدیم * اگر می خواستیم که جهان را به بازیچه بگیریم خود این کار را می کردیم اگر انجام دهنده بودیم * بلکه حق را بر باطل می کوبیم و غالب می گردانیم تا آن را در هم کوبد و باطل نابود شونده است، و وای بر شما از توصیفی که درباره ی خدا می کنید».

با توجه به قرینه سیاق روایت – استشهاد حضرت به آیه مذکور برای تکذیب کسانی که گفته اند رسول خدا رخّص الغناء – غنا لعب و بازیچه و باطل است ، فلذا حرام می باشد.

چگونه حق را بشناسیم؟

حقّ و باطل به دو معیار «عقل قطعی» و «نصوص کتاب و سنت» شناخته می شود.

معیار اوّل: عقل قطعی خالی از شوائب و اوهام

– عقل در آیات

آیه شریفه «اُفٍّ لَکُم و لِما تَعبُدون َمِن دُونِ اللّهِ أ فَلا تَعقِلُون»[11] گفتار حضرت ابراهیم علی نبیّنا و علی آله و علیه السّلام خطاب به بت پرستان را نقل می کند که آنان را بخاطر پرستش سنگ و چوب هایی که خود آن را ساخته و خدا می خواندند سرزنش کرده و از آنان می خواهد که برای شناخت حقائق عالم و معرفت به خالق یگانه هستی، و باطل بودن رفتار و کردار، عقل خویش را به کار بندند.

– عقل در روایات

«عقل» در وصیت نبی مکرم اسلام صلوات الله علیه خطاب به امیر مومنان علي علیه السّلام این گونه توصیف شده است: « يَا عَلِيُّ الْعَقْلُ مَا اكْتُسِبَتْ بِهِ الْجَنَّةُ وَ طُلِبَ بِهِ رِضَا الرَّحْمَنِ، يَا عَلِيُّ إِنَّ أَوَّلَ خَلْقٍ خَلَقَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْعَقْلُ فَقَالَ لَهُ أَقْبِلْ فَأَقْبَلَ ثُمَّ قَالَ لَهُ أَدْبِرْ فَأَدْبَرَ فَقَالَ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي مَا خَلَقْتُ خَلْقاً هُوَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْكَ بِكَ آخُذُ وَ بِكَ أُعْطِي وَ بِكَ‏ أُثِيبُ‏ وَ بِكَ‏ أُعَاقِبُ‏».[12]

امیر مومنان علی علیه السّلام می فرماید: «العقلُ رسول ُالحقّ»[13]

امام صادق علیه السّلام می فرماید: «مَا عُبِدَ بِهِ‏ الرَّحْمَنُ‏ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ قَالَ قُلْتُ فَالَّذِي‏ كَانَ فِي مُعَاوِيَةَ؟ فَقَالَ علیه السّلام: تِلْكَ النَّكْرَاءُ[14] تِلْكَ الشَّيْطَنَةُ وَ هِيَ شَبِيهَةٌ بِالْعَقْلِ وَ لَيْسَتْ بِالْعَقْلِ».[15]

امام کاظم علیه السّلام می فرماید: «العقلُ رسولُ الباطن».[16]

– حجّیت عقل

حجّیت عقل قطعی مورد اتفاق فقهای امامیه می باشد، اما عقل ظنی – که أهل عامة به حجّیت آن اعتقاد داشته و از آن به قیاس تعبیر می کنند – حجّت نبوده و تمسّک و استدلال به آن در نظر جمیع فقهای شیعه حرام است.

در روایتی از امام سجّاد، عمل به عقل ظنی نهی شده است: «إِنَّ دِينَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏ لَا يُصَابُ‏ بِالْعُقُولِ‏ النَّاقِصَةِ وَ الْآرَاءِ الْبَاطِلَةِ وَ الْمَقَايِيسِ الْفَاسِدَةِ … و مَنْ كَانَ يَعْمَلُ بِالْقِيَاسِ وَ الرَّأْيِ هَلَكَ، وَ مَنْ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ شَيْئاً مِمَّا نَقُولُهُ أَوْ نَقْضِي بِهِ حَرَجاً كَفَرَ بِالَّذِي أَنْزَلَ السَّبْعَ الْمَثَانِيَ وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ».[17]

معیار دوم: کتاب و سنت

– با وجود عقل در تشخیص حق و باطل چه نیازی به معیار کتاب و سنت داریم؟

عقل در تشخیص قبح عناوینی مانند: ظلم، کذب، قتل و غارت مستقل است، همانگونه که در تشخیص حسن عناوینی مانند: عدل، عبادة الله، صدق، احسان… مستقل است.

اما امور و عناوینی بین ذلک نیز هستند که شبهه ناک بوده، و حق و باطل برای عقل واضح و روشن نیست تا بتواند آن ها را تشخیص دهد.

همچنین تشخیص بسیاری از مصادیق عدل و عبادة الله ، ظلم و کفر بالله توقیفی بوده و عقل در آن راهی ندارد، به همین جهت دستورات کتاب و سنت معیار شناخت حق و باطل در بسیاری از عناوین است.

– آیا همه دستورات الهی با حکم عقل قطعی موافق است؟

اینکه در نگاهی سطحی بین حکم عقل و برخی دستورات کتاب و سنت تنافی است از آن جهت می باشد که آدمی به مصالح و مفاسدی که خود از امور درک می کند آگاه بوده، اما به همه مصالح و مفاسدی که خداوند دستورات خود را بر اساس آن جعل کرده است، آگاه نیست.

حقیقت این است که همه دستورات کتاب و سنت با حکم عقل قطعی موافق بوده و هرگز مخالفتی بین حکم عقل با دستورات کتاب و سنت نیست؛ چرا که عقل به برهان ثابت کرده است که صدور هرگونه قبیح و خلاف حکمت از خداوند عالم حکیم ممتنع است.

بنابرین از آن جهت که سرچشمه جمیع دستورات الهی، علم و حکمت خداوند بی همتا است،  تمامی دستورات الهی نیز دارای مصالح و مفاسد می باشد، بگونه ای که اگر عقل آدمی نیز به آن مصالح و مفاسد آگاه بود همان حکمی را می کرد که خداوند متعال به آن دستور داده است.

به همین جهت عقل به وجوب طاعات و پیروی از تمامی دستوراتی که خالقِ، مُنعمِ، مالکِ، عالمِ، حکیم برای رشد و کمال حقیقی انسان ترسیم کرده است، حکم می کند.

شبهات بین حق و باطل

امور بر سه قسم است: حق ، باطل و شبهاتی بین آن دو.

همانگونه که امام صادق علیه السّلام در مقبوله عمر بن حنظله می فرماید: «إِنَّمَا الْأُمُورُ ثَلَاثَةٌ أَمْرٌ بَيِّنٌ رُشْدُهُ فَيُتَّبَعُ وَ أَمْرٌ بَيِّنٌ غَيُّهُ فَيُجْتَنَبُ وَ أَمْرٌ مُشْكِلٌ يُرَدُّ عِلْمُهُ إِلَى اللَّهِ وَ إِلَى رَسُولِهِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِصلوات الله علیه: حَلَالٌ بَيِّنٌ وَ حَرَامٌ بَيِّنٌ وَ شُبُهَاتٌ‏ بَيْنَ‏ ذَلِكَ‏ فَمَنْ تَرَكَ الشُّبُهَاتِ نَجَا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ أَخَذَ بِالشُّبُهَاتِ ارْتَكَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ هَلَكَ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَم‏».[18]

لازم به ذکر است که شبهات گاهی به خاطر اشتباه و خلط در مصادیق خارجی و گاهی به خاطر اشتباه و خلط در مفاهیم است. موضوع گفتار ما خصوص شبهاتی است که به خاطر اشتباه در مفاهیم به وجود می آید.

قرآن مجید برخی آیات را متشابه نازل کرده است، یعنی عناوین و موضوع خطابی که حکم در مورد آن آمده است مردّد بین چند معنا است و لفظ دلالتی ندارد که کدام یک از معانی مراد است.

هدف از انزال این آیات متشابه، شناساندن چهره منافقینی بود که در زمان رسول خدا از دو پهلو بودن این آیات سوء استفاده می کردند و برای فهم و تعیین معنای مراد به «الرّاسخون في العلم» مراجعه نمی کردند.

خداوند متعال میفرماید: «هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَ أُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَ مَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَ مَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبَابِ ».[19]

ترجمه: او است خدایی که قرآن را بر تو فرستاد که برخی از آن آیات محکم است که آنها اصل و مرجع سایر آیات کتاب خواهند بود ؛ و برخی دیگر آیات متشابه اند. اما گروهی که در دل هایشان میل به باطل است از پی متشابه آن می روند تا به دلخواه خود آن را تأویل کنند و در دین شبهه و فتنه گری پدید آرند، در صورتی که تأویل آن را کسی جز خدا و أهل دانش ندانند. آنان که گویند: ما همه به آن کتاب گرویدیم ، همه از جانب پروردگار آمده است. و تنها خردمندان به این دانش و بر این معنا که آیات قرآن همه از جانب خدا است متذکّر می شوند.

در ادامه قصد داریم پیرامون برخی موضوعات و عناوین متشابه سخن بگوییم:

– «سیاست»

یکی از این عناوین متشابه «سیاست» است .

برخی کج فهمان تا سخن از «سیاست» به میان می آید ، اعتراض می کنند که مومنین، روحانیت و حتی فقهاء حق اظهار نظر در مسائل سیاسی ندارند؛ چرا که در سیاست کار نکرده و تخصّصی در آن ندارند.

این حرف باطلی است ؛ چرا که «سیاست ما ، عین دیانت ماست» و دلیل این مطلب این است که خداوند متعال ، نبی مکرم اسلام و ائمه طاهرین صلوات الله علیهم اجمعین در مسائل مختلف خط و مشی سیاسی دارند.

– «سیاست حق و باطل»

سیاست حق آن سیاستی است که در جاده شریعت و عقل مستقل خالی از شوائب و اوهام – که ملاک حجّیت را در شرع دارا است – حرکت کند و سیاست باطل آن سیاستی است که در بیراهه های خارج از شریعت و عقل ظنی که اختلاف آراء در آن است حرکت کند.

حرکت در مسیر سیاست حق نیز دو جانب افراط و تفریط دارد که هر دوی آن باطل است و باید از آن اجتناب نماییم، بلکه حرکت حق و صحیح همان حرکت اعتدال و مرز میانی بین افراط و تفریط است.

همانگونه امیر المؤمنین علي علیه السّلام می فرماید: «الْيَمِينُ‏ وَ الشِّمَالُ‏ مَضَلَّةٌ وَ الطَّرِيقُ الْوُسْطَى هِيَ الْجَادَّةُ، عَلَيْهَا يَأْتِي‏ الْكِتَابُ وَ آثَارُ النُّبُوَّة».[20]

ترجمه: چپ و راست گمراهی، و راه میانه جادّه الهی است که قرآن و آثار نبوّت، آن را سفارش می کند.

و رهبری معظم نیز در این رابطه می فرمایند: «در انجام وظیفه نه تعلّل می کنیم و نه شتاب زده می شویم».[21]

– «تفریط در سیاست»

در تاریخ انقلاب اسلامی برخی بزرگان بودند که موضع گیری های سیاسی مختلفی داشتند اما بعد از آنکه صلاحیت ورود آنان در صحنه اجرایی کشور تائید نشد یا بعد از آنکه توسط مردم برای مسئولیت انتخاب نشدند، اندک اندک راه عزلت و کناره گیری از جمیع أبعاد و شئوون سیاست را انتخاب کردند.

انعزال و گوشه نشینی برای اینکه مطلوب و غرض سیاسی محقّق نشده است، همان تفریط و خروج از حد اعتدال بوده که یک سیاست باطل است.

امیر مؤمنان حضرت علی علیه السّلام هرگز عزلت و کناره گیری از امورات اسلام و مسلمین را در دوران حکومت خلفاء ثلاث انتخاب نکردند.

گرچه ایشان سالیان سال در امور اجرایی و کشور داری دخالت مستقیم نداشتند ، اما هر جا که برای مشورت از ایشان دعوت می کردند به آنان مشورت می داد و در همان زمان حق و باطل، معیارها و ضابطه ی اسلام را بیان می کردند.

بنابرین اگر کسی توسط مردم انتخاب نشد یا به هر دلیلی صلاحیت ورود او به صحنه سیاست مورد تایید حکومت صالحه قرار نگرفت.

هرگز نباید کناره گیری و عزلت را در همه شئوون و ابعاد سیاست انتخاب کند بلکه نهایتاً در شأن اجرایی سیاست دخالت نمی کند و فعالیت خود را در سایر شئوون سیاست ادامه می دهد.

به عنوان مثال به بیان و تبلیغ سیاست ها و خط و مشی های اسلام در قالب سخنرانی، تألیف و تعلیم بپردازد یا اینکه به تحلیل حوادث سیاسی تاریخ انبیاء، اوصیاء، ائمه طاهرین و فقهاء عصر غیبت صغری و کبری بپردازد یا اینکه به تحلیل تاریخ انقلاب اسلامی و فتنه های واقع شده در آن بپردازد تا اینکه جامعه با عبرت گیری از تاریخ و رعایت تقوا و خویشتن داری از خواب غفلت بیدار شوند.

همانگونه که امیر مومنان علي علیه السّلام می فرماید: «إِنَّ مَنْ صَرَّحَتْ لَهُ الْعِبَرُ عَمَّا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْمَثُلَاتِ‏ حَجَزَتْهُ التَّقْوَى‏ عَنْ‏ تَقَحُّمِ‏ الشُّبُهَات‏».

ترجمه: کسی که عبرت ها برای او آشکار شود، و از عذاب آن پند گیرد، تقوا و خویشتن داری او را از سقوط در شبهات نگه می دارد.

حتی اگر حکومت عادل به رهبری فقیه عادل امامی جامع الشرائط باشد و دولت برخواسته از چنین حکومتی نتواند برخی از سیاست های اسلام را اجرا نماید.

آن فقیه یا سیاستمدار مؤمنی که در خودش توانایی و قدرت اصلاح و اجرای آن سیاست ها را می بیند اما توسط مردم انتخاب نشده است یا به هر دلیل صلاحیت ورود او به صحنه سیاسی کشور توسطه عده ای از عدول تایید نشده است هرگز حق مقابله با حکومت عادله را ندارد ؛ چرا که چنین حکومتی از قبیل حکومت طاغوت نیست.

بلکه چنین افرادی نیزحق عزلت و کناره گیری همه جانبه از سیاست را به بهانه «لا رأي لمن لا یطاع»[22] ندارند، بلکه باید فعالیت های خود را در سایر شئوون سیاست ادامه بدهند.

و ضمن اینکه با قلم و گفتار به تبلیغ خط سیاسی شرع مقدس می پردازد، مراقب لغزشگاه ها باشند، و هرگز با آن حکومتی که خود به عدالت آن اعتقاد دارند با لسان طعن و کنایه سخن نگویند بلکه لسان آنان در عرصه های مختلف سیاسی و تصمیم گیری لسان تقویت و پشتیبانی از اسلام باشد.

– «سیاست مسالمت و مدارا»

در برخی موارد سیاست امیر مومنان حضرت علی علیه السّلام در برابر حکومت باطل «مسالمت و مدارا» بود؛ چرا که ایشان تمکّن بر اندازی و مقابله با طاغوت را نداشت و علم داشت که اگر وارد قتال شود نتیجه خوبی ندارد فلذا تکلیف خود را در عالم سیاست بر این دید که راه آشتی را در پیش بگیرد؛ چرا که مسلمین ید واحده بوده حتی اگر از خط ولایت نیز خارج شوند.

این همان تکلیفی است که از جانب خداوند متعال در قرآن مجید بیان شده است: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ».[23]

مراد از مؤمنین در این آیه شریفه بلکه در سایر آیات قرآن مجید مسلمین است. و این حق اُخوت و برادری به معنای «مسالمت و مدارا» است همانگونه که خداوند یاران پیامبر اکرم را به این امر توصیف کرده است: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ».[24]

در حقیقت امت اسلام یدی واحد در برابر کفار هستند. لذا امیر مومنان حضرت علی علیه السّلام می فرماید: «وَجَدتُ المسالمةَ أنجَعُ مِن القِتالِ ما لم یکن وهنٌ في الإسلام».[25]

آشتی تکلیف من است ؛ چرا که آشتی با گروه های مخالف از مسلمین نافع تر از قتال است مگر اینکه متوجه گردم که گروه مخالف به گونه ای مشی می کند که ظواهر اسلام را پایمال می کند که در این صورت کیان اسلام و مسلمین در خطر می افتد و موجب وهن اسلام و شریعت می شود آنجاست که قتال بر من واجب می شود.

البته گروه های مخالف تا قبل از آنکه مردم با امیر مومنان امام علی علیه السّلام بیعت کنند به گونه ای مشی نمی کردند که ظواهر اسلام پایمال ، و کیان اسلام و مسلمین به خطر افتد و اسلام و شریعت وهن گردد.

اما در زمان سید الشهداء علیه السّلام چنین چیزی رخ داد، و امام حسین علیه السّلام ملاحظه کردند که اگر بخواهند راه صلح و آشتی را پیش گیرند اینجا موجب وهن اسلام می شود و کیان اسلام به خطر می افتد فلذا در اینجا جان دادن و قتال را انتخاب کردند.

امیر مؤمنان در جایی دیگر می فرمایند: «وَ ايْمُ اللَّهِ لَوْ لَا مَخَافَةُ الْفُرْقَةِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَ أَنْ يَعُودُوا إِلَى الْكُفْرِ وَ يُعَوَّرَ الدِّينُ‏ لَكُنَّا قَدْ غَيَّرْنَا ذَلِكَ مَا اسْتَطَعْنَا».[26]

یعنی اگر نبود خوف فساد در دین و شقاق و تفرقه بین مسلمین ، و اگر نبود خوف به خطر افتادن اصل دین و کیان اسلام من هرگز راه آشتی را در پیش نمی گرفتم. اما راه آشتی را در پیش گرفتم؛ چراکه حفظ کیان اسلام را متوقف بر این آشتی می دانم.

اگر خدای نکرده امروز در جامعه ی ما نیز تفرقه ایجاد شود همان می شود که امیر مومنان فرموده اند فلذا سیاست ما همان است که قرآن، نبی مکرم و امیر مومنان صلوات الله علیه تعیین کرده است.

پیامبر اکرم حضرت محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم می فرمایند: «إِنَّ الْمُسْلِمِينَ يَدٌ وَاحِدَةٌ عَلَى‏ مَنْ‏ سِوَاهُمْ‏».[27]

سیاست حق این است که امت اسلام با هر مسلکی که هستند یدی واحد در برابر کفار باشند و طبل مخالف زدن و ایجاد تفرقه بین مسلمین سیاستی باطل و خروج از جادة حق است.

– «سیاست در جنگ»

یکی از خط و مشی های سیاسی اسلام «سیاست در جنگ» است که خداوند متعال می فرماید: « وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْ وَ آخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لاَ تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ» .[28]

ترجمه: شما در مقام مبارزه تا آن حد که توان دارید از نیرو و اسبان سواری فراهم سازید تا اینکه بتوانید به واسطه مهیا ساختن چنین نیرویی دشمنان خدا ، دشمنان خودتان و دشمنانی که شما بر دشمنی آنان مطلع نیستید و خدا بر دشمنی آنها آگاه است، را بترسانید.

از منظر قرآن کریم سیاست در جنگ این است: هرچه در توان دارید که موجب ایجاد رعب و وحشت بر دشمن شما می شود را ایجاد کنید.

گرچه طبق نظر برخی از فقهای عظام بکارگیری سلاح های اتمی و کشتار جمعی در جنگ با کفار جایز نیست، اما طبق این آیه شریفه صرفاً داشتن سلاح های اتمی و کشتار جمعی واجب است؛ چرا که همین داشتن بمب اتم ایجاد رعب و وحشت در دشمن می کند.

امروزه طواغیت عالم با سیاست داشتن سلاح های مرگبار جمعی و نفس تهدید استفاده از آن مخالفین را به رعب و ترس انداخته  و آن ها را کنترل می کنند.

– «سیاست اقدام به جنگ»

یکی دیگر از خط و مشی ها سیاسی اسلام سیاست اقدام به جنگ است.

امیر المومنین علی علیه السّلام فرمودند: « أَلَا وَ إِنِّي قَدْ دَعَوْتُكُمْ إِلَى قِتَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَيْلًا وَ نَهَاراً وَ سِرّاً وَ إِعْلَاناً وَ قُلْتُ لَكُمُ اغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ يَغْزُوكُمْ فَوَاللَّهِ مَا غُزِيَ قَوْمٌ قَطُّ فِي عُقْرِ دَارِهِمْ‏ إِلَّا ذَلُّوا».[29]

ترجمه: آگاه باشید ! من شب و روز، پنهان و آشکار، شما را به مبارزه با شامیان دعوت کردم و گفتم پیش از آن که آن ها با شما بجنگند با آنان نبرد کنید، به خدا سوگند هر ملّتی که درون خانه ی خود مورد هجوم قرار گیرد، ذلیل خواهد شد. اما شما سستی به خرج دادید و خواری و ذلّت پذیرفتید تا آنجا که دشمن پی در پی به شما حمله کرد و سرزمین های شما را تصرّف کرد.

معنای این روایت این است که دشمن را باید در خارج مرزها از بین ببرید.

امروز مرز ما با دشمن «لبنان، فلسطین، سوریه، عراق و یمن» است ؛ چرا که این ها کسانی هستند که از کیان اسلام و مسلمین دفاع می کنند.

ما که مدعی هستیم که مدافع کیان اسلام و مسلمین هستیم باید مرزهای خود را بشناسیم و قبل از اینکه دشمن داخل در این مرزها شود و نوامیس مسلمین را به خاک و خون بکشد و شهرها را یکی پس از دیگری تصرّف کند باید با آن ها مبارزه و مقابله کنیم.

این سیاست جنگی است که امیر المؤمنین تعیین کرده است و به خدای متعال قسم یاد کرده است، و در ادامه عاقبت کسانی که این سیاست را پیروی نمی کنند بیان می فرماید:

« فَتَوَاكَلْتُمْ‏ وَ تَخَاذَلْتُمْ حَتَّى شُنَّتْ عَلَيْكُمُ الْغَارَاتُ‏ وَ مُلِكَتْ عَلَيْكُمُ الْأَوْطَان‏.

– وَ هَذَا أَخُو غَامِدٍ قَدْ وَرَدَتْ خَيْلُهُ الْأَنْبَارَ وَ قَدْ قَتَلَ حَسَّانَ بْنَ حَسَّانَ الْبَكْرِيَّ وَ أَزَالَ خَيْلَكُمْ عَنْ مَسَالِحِهَا.

– لَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ كَانَ يَدْخُلُ عَلَى الْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ وَ الْأُخْرَى الْمُعَاهِدَةِ فَيَنْتَزِعُ حِجْلَهَا  وَ قُلُبَهَا وَ قَلَائِدَهَا وَ رُعُثَهَا مَا تَمْتَنِعُ مِنْهُ إِلَّا بِالاسْتِرْجَاعِ وَ الِاسْتِرْحَامِ‏ ثُمَّ انْصَرَفُوا وَافِرِينَ‏ مَا نَالَ رَجُلًا مِنْهُمْ كَلْمٌ‏ وَ لَا أُرِيقَ لَهُمْ دَمٌ.

– فَلَوْ أَنَّ امْرَأً مُسْلِماً مَاتَ مِنْ بَعْدِ هَذَا أَسَفاً مَا كَانَ بِهِ مَلُوماً بَلْ كَانَ بِهِ عِنْدِي جَدِيراً.

– فَيَا عَجَباً عَجَباً وَ اللَّهِ يُمِيتُ الْقَلْبَ وَ يَجْلِبُ الْهَمَّ مِنَ اجْتِمَاعِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ عَلَى بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ فَقُبْحاً لَكُمْ وَ تَرَحاً  حِينَ صِرْتُمْ غَرَضاً .

– يُرْمَى يُغَارُ عَلَيْكُمْ وَ لَا تُغِيرُونَ؟ وَ تُغْزَوْنَ وَ لَا تَغْزُونَ؟ وَ يُعْصَى اللَّهُ وَ تَرْضَوْنَ فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالسَّيْرِ إِلَيْهِمْ فِي أَيَّامِ الْحَرِّ، قُلْتُمْ: هَذِهِ حَمَارَّةُ الْقَيْظِ أَمْهِلْنَا يُسَبَّخْ عَنَّا الْحَرُّ. وَ إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِالسَّيْرِ إِلَيْهِمْ فِي الشِّتَاءِ قُلْتُمْ هَذِهِ صَبَارَّةُ الْقُرِّ أَمْهِلْنَا يَنْسَلِخْ عَنَّا الْبَرْدُ كُلُّ هَذَا فِرَاراً مِنَ الْحَرِّ وَ الْقُرِّ فَإِذَا كُنْتُمْ مِنَ الْحَرِّ وَ الْقُرِّ تَفِرُّونَ فَأَنْتُمْ وَ اللَّهِ مِنَ السَّيْفِ أَفَرُّ.

– يَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لَا رِجَالَ حُلُومُ الْأَطْفَالِ وَ عُقُولُ رَبَّاتِ الْحِجَالِ‏، لَوَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَرَكُمْ وَ لَمْ أَعْرِفْكُمْ مَعْرِفَةً وَ اللَّهِ جَرَّتْ نَدَماً وَ أَعْقَبَتْ سَدَماً قَاتَلَكُمُ اللَّهُ لَقَدْ مَلَأْتُمْ قَلْبِي قَيْحاً وَ شَحَنْتُمْ‏ صَدْرِي غَيْظاً وَ جَرَّعْتُمُونِي نُغَبَ‏ التَّهْمَامِ‏ أَنْفَاساً  وَ أَفْسَدْتُمْ عَلَيَّ رَأْيِي بِالْعِصْيَانِ وَ الْخِذْلَانِ حَتَّى لَقَدْ قَالَتْ قُرَيْشٌ: «إِنَّ ابْنَ أَبِي‏ طَالِبٍ رَجُلٌ شُجَاعٌ وَ لَكِنْ لَا عِلْمَ لَهُ بِالْحَرْب»ِ لِلَّهِ أَبُوهُمْ وَ هَلْ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَشَدُّ لَهَا مِرَاساً  وَ أَقْدَمُ فِيهَا مَقَاماً مِنِّي لَقَدْ نَهَضْتُ فِيهَا وَ مَا بَلَغْتُ الْعِشْرِينَ وَ هَا أَنَا ذَا قَدْ ذَرَّفْتُ عَلَى السِّتِّينَ‏ وَ لَكِنْ لَا رَأْيَ لِمَنْ لَا يُطَاع‏».

ترجمه: امّا شما سستى به خرج داديد، و خوارى و ذلّت پذيرفتيد، تا آنجا كه دشمن پى در پى به شما حمله كرد و سر زمين‏هاى شما را تصرّف نمود.

– اينك، فرمانده معاويه، برادر غامدى[30] با لشكرش وارد شهر انبار[31] شده و فرماندار من، حسّان بن حسّان بكرى را كشته و سربازان شما را از مواضع مرزى بيرون رانده است.

– به من خبر رسيده كه مردى از لشكر شام به خانه زنى مسلمان و زنى غير مسلمان كه در پناه حكومت اسلام بوده وارد شده، و خلخال و دستبند و گردن بند و گوشواره‏هاى آنها را به غارت برده، در حالى كه هيچ وسيله‏اى براى دفاع، جز گريه و التماس كردن، نداشته‏اند.

– لشكريان شام با غنيمت فراوان رفتند بدون اين كه حتّى يك نفر آنان، زخمى بردارد، و يا قطره خونى از او ريخته شود.

– اگر براى اين حادثه تلخ، مسلمانى از روى تأسّف بميرد، ملامت نخواهد شد، و از نظر من سزاوار است!.

– شگفتا! شگفتا! به خدا سوگند، اين واقعيّت قلب انسان را مى‏ميراند و دچار غم و اندوه مى‏كند كه شاميان در باطل خود وحدت دارند، و شما در حق خود متفرّقيد. زشت باد روى شما و از اندوه رهايى نيابيد كه آماج تير بلا شديد!.

 – به شما حمله مى‏كنند، شما حمله نمى‏كنيد؟! با شما مى‏جنگند، شما نمى‏جنگيد؟! اين گونه معصيت خدا مى‏شود و شما رضايت مى‏دهيد؟ وقتى در تابستان فرمان حركت به سوى دشمن مى‏دهم، مى‏گوييد هوا گرم است، مهلت ده تا سوز گرما بگذرد، و آنگاه كه در زمستان فرمان جنگ مى‏دهم، مى‏گوييد هوا خيلى سرد است بگذار سرما برود. همه اين بهانه‏ها براى فرار از سرما و گرما بود؟ وقتى شما از گرما و سرما فرار مى‏كنيد، به خدا سوگند كه از شمشير بيشتر گريزانيد!

– اى مرد نمايان نامرد! اى كودك صفتان بى خرد كه عقل‏هاى شما به عروسان پرده نشين شباهت دارد! چقدر دوست داشتم كه شما را هرگز نمى‏ديدم و هرگز نمى‏شناختم! شناسايى شما- سوگند به خدا- كه جز پشيمانى حاصلى نداشت، و اندوهى غم بار سر انجام آن شد.

خدا شما را بكشد كه دل من از دست شما پر خون، و سينه‏ام از خشم شما مالامال است! كاسه‏هاى غم و اندوه را، جرعه جرعه به من نوشانديد، و با نافرمانى و ذلّت پذيرى، رأى و تدبير مرا تباه كرديد، تا آنجا كه قريش در حق من گفت: «بى ترديد پسر ابى طالب مردى دلير است ولى دانش نظامى ندارد» خدا پدرشان‏را مزد دهد[32] ، آيا يكى از آنها تجربه‏هاى جنگى سخت و دشوار مرا دارد؟ يا در پيكار توانست از من پيشى بگيرد؟ هنوز بيست سال نداشتم، كه در ميدان نبرد حاضر بودم، هم اكنون كه از شصت سال گذشته‏ام. امّا دريغ، آن كس كه فرمانش را اجرا نكنند، رأيى نخواهد داشت.

****************

امیرالمؤمنین علیه السلام در سه قاعده باقیمانده از فقره مذکور، سه اصل مهم علم جامعه شناسی را مطرح کرده اند که منهج، گرایش و میل هر جامعه ای بر اساس آن شکل گرفته است.

اصولی که ما باید جامعه خود را بر اساس آن شناخته و همچون انبیاء الهی با تزکیه و تهذیب نفسانی و با تعلیم کتاب و حکمت و تبلیغ آن، دفائن عقول بشریت را با استدلال های عقلی شکوفا نموده و جامعه را به سمت حق بیاوریم.

بنابرین باید رسالت انبیاء و اولیاء و علماء به میدان بیاید که جامعه را به سمت حق ببرد و گرنه میل هر جامعه ای فی نفسها بر اساس این سه اصل است:

قاعده دوم: فَلَئِن أمِرَ الباطِلُ لَقَديماً فَعَلَ

اگر باطل در جامعه شایع و کثیر شد، این کثرت و شیوع باطل در جامعه از قدیم بوده است.

لفظ «أمِر» به معنای زیاد شدن است، و مصدر آن «أمارة» می باشد، همانگونه که جناب خلیل در کتاب العین می گوید: «أمر الشي‌ء، أي: كـَثُر… و أمر ولدها، أي: كثر ما في بطنها. و أمر بنو فلان أمارة، أي: كَثُروا و كَثُرت نِعَمَهم».[33]

با توجه به ترجمه مذکور، لفظ «فَعَل» که در نسخه های مختلف نهج البلاغة به این صورت اعراب گذاری شده است، باید به صورت «فُعِل» خوانده و ترجمه گردد.

بنابرین در هر برهه ای از تاریخ بشریت اگر باطل در جامعه ای کثیر و شایع گردید تعجب نکنید؛ چرا که شیوع باطل در جامعه اختصاص به زمان من علی ندارد و از گذشته تا کنون و از کنون تا آینده این گونه بوده و خواهد بود؛ چرا که میل ، طبع و گرایش بشریت بخاطر شهوت و غرائز حیوانی که در وجودش نهفته است  به سمت اقبال به باطل و ادبار از حق است.

همانگونه که امام رضا علیه السّلام در فلسفه جعل اُولی الأمر در معتبرة فضل بن شاذان می فرماید:

اگر اولیاء امر نبودند بشر لذت و منفعت خود را به هیچ بهانه ای رها نمی کرد گرچه این لذت و منفعت برای دیگران مفسده و ضرر داشت، بخاطر همین برای مردم از جانب خداوند قَیّم قرار داده شده است تا اینکه آنان را از فساد منع نموده و حدود و أحکام الهی را در بین آنان به پا دارد.[34]

همیشه تاریخ این گونه بوده که طرفداران کفر وطواغیت جامعه زیاد بودند و به آزار و اذیت انبیاء الهی و یاران آنان می پرداختند، و در آیات مختلف قرآن کریم به این مسأله اشاره شده است:

«قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا».[35]

ترجمه: گروهی از قوم شعیب که از حکم خدا سرکشی کردند، به او گفتند: ای شعیب یا تو و پیروانت را از شهر خویش بیرون می کنیم یا آن که به کیش ما برگردید.

«قَالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيراً مِمَّا تَقُولُ وَ إِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفاً وَ لَوْ لاَ رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ وَ مَا أَنْتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ». [36]

ترجمه: قوم او گفتند: ای شعیب ! ما بسیاری از آنچه را می گویی نمی فهمیم و تو را در میان خود شخصی ناتوان می بینیم و اگر به ملاحظه طایفه تو نبود سنگسارت می کردیم و تو را در برابر ما قدرت و عزتی نیست.

«فَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا نَرَاكَ إِلاَّ بَشَراً مِثْلَنَا وَ مَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ وَ مَا نَرَى لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّكُمْ كَاذِبِينَ ».  [37]

ترجمه: پس سران قومش که کافر بودند، گفتند: ما تو را جز بشری مانند خود نمی بینیم و آنان را که پیروی تو کرده اند ، جز گروهی پست و ساده لوح نمی بینیم ، و شما را بر ما هیچ گونه مزیتی نیست، بلکه شما را دروغگو می پنداریم.

بنابرین تاریخ بشریت گواه این است که هر گاه و در هر برهه اگر در جامعه ای باطل شایع و کثیر شد جامعه به سمت آن می رود؛ به تعبیر امیرالمومنین علیه السلام که می فرماید: «هَمَجٌ‏ رَعَاعٌ‏ أَتْبَاعُ كُلِّ نَاعِقٍ‏ يَمِيلُونَ‏ مَعَ‏ كُلِ‏ رِيحٍ لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ يَلْجَئُوا إِلَى رُكْنٍ وَثِيق‏».[38]

ترجمه: عده ای از مردم بسان پشه هایی سرگردان، به دنبال هر صدایی می روند، و با وزش هر بادی حرکت می کنند، نه از روشنایی دانش نور گرفته، و نه به پناهگاه استواری پناه برده اند.

اساسا اقتضاء اختبار و امتحان الهی این است که طبع بشر اینگونه باشد، همانگونه که در آیاتی از قرآن کریم به این مسأله اشاره شده است:

«أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لاَ رَسُولِهِ وَ لاَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ».[39]

ترجمه: آیا چنین پنداشتید که تنها با ادعای ایمان و بدون آزمایش به حال خود رها می شوید؟ در حالی که خداوند متعال هنوز با امتحان هایش شما را نیازموده تا کسانی از شما را که در راه دین خدا جهاد کرده و جز خدا و رسولش و مومنان هرگز کسی را همراز خویش نگرفته اند، مشخص گردند.

«أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَ يَعْلَمَ الصَّابِرِينَ»  [40]

ترجمه: آیا چنین پنداشتید که بدون آنکه خدا شما را امتحان کند و بدون معلوم گردانیدن آنان که در راه دین خدا جهاد کردند و آنها را که در سختی ها صبر و مقاومت نمودند، به بهشت داخل خواهید شد؟

افراد بسیار کمی در امتحان الهی سربلند خواهند شد، و اکثریت آن ها مردود خواهند شد همانگونه که در صریح قرآن مجید آمده است: « أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ» [41] و خداوند متعال در آیه ای دیگر می فرماید:  «وَ لَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَ يَفْقَهُونَ بِهَا وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لاَ يُبْصِرُونَ بِهَا وَ لَهُمْ آذَانٌ لاَ يَسْمَعُونَ بِهَا أُولٰئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولٰئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ». [42]

ترجمه: بسیاری از جنیان و آدمیان را برای جهنّم واگذاردیم؛ چرا که آنها دل هایی بی ادارک و معرفت، دیده هایی نابینا ، و گوش هایی ناشنوا دارند ، آنها مانند چهار پایانند بلکه بسی گمراه تر، آنها همان مردمانی هستند که غافل شدند.

بنابرین چنانچه باطل در جامعه شایع شود طرفداران آن زیاد میگردند و این یک جریان تاریخی است که از قدیم در جوامع بشری بوده و خواهد بود. فلذا باید خیلی مواظب باشیم تا باطل در جامع شایع نشود.

قاعده سوم: و لَئِنَ قَلَّ الحَقُّ فَلَرُبَّما ولَعَلَّ

اگر طرفداران حق اندکند، تعجب نکنید که حق در جامعه طرفدار ندارد و احتمال آن را بدهید.

همیشه طرفداران حق در طول تاریخ بشریت کم هستند، علماء، حکماء، انبیاء، اوصیاء ، رهبران عدالت و رهبران الهی ندای حق سر دادند اما کم بودند کسانی که حق را می فهمیدند و به آن عمل می کردند.

به عنوان مثال بیش از نیم قرن است که اسرائیل، این گرگ درنده خونخوار، کودکان و زنان و مردان مظلوم غزه و لبنان را در برابر چشمان جهانیان پرپر می کند.

و بیش از نیم قرن است که امام راحل عظیم الشأن، مقام معظم رهبری و دیگرانی از علماء ، حکماء و خطباء و حتی آزاد مردان غیر مسلمان در سراسر جهان بر علیه جنایات رژیم صهیونیستی صحبت کردند و می کنند، اما بعد از گذشت این همه سال، جهانیان با سکوت خود در برابر این جنایات از این دولت غاصب باطل حمایت و طرفداری می کنند و طرفداران مردم مظلوم مُحِق غزه و لبنان در سراسر جهان در مقابل طرفداران این رژیم منحوس کمتر هستند.

تعجب نکنید که این چه روزگاری شده است ، روزگار همیشه این گونه بوده است. طرفداران سید الشهداء علیه السّلام چقدر بودند؟ صدها برابر در سپاه مقابل حضرت ایستادند.

قاعده چهارم: و لَقَلَّما أدبَرَ شَيءٌ فَأَقبَلَ

مقصود از شیء در اینجا حق است.

یعنی اگر چنانچه حکم باطل بگونه ای در جامعه شیوع پیدا کرد که حق از آن جامعه رخت بربست، بدانید و آگاه باشید که بازگشت دوباره حق و شیوع آن در جامعه کمتر اتفاق می افتد.

خدا لعنت کند رضای شاه خائن را که به اجبار بی حجابی و کشف حجاب را بر مردم تحمیل کرد و وقتی پرده حجاب و عفاف برداشته و بی حیایی و بی شرمی بین بانوان رایج شد دیگر از آن تاریخ به بعد مسأله بی حجابی از میان جامعه اسلامی جمع نشد.

اکنون نیز پس از گذشت چهل و اندی سال از تشکیل نظام مقدّس جمهوری اسلامی نسبتا آثار بی حجابی در این کشور باقی مانده است، گرچه مسأله حجاب در زمان طاغوت بسیار زننده تر از وضعیت کنونی جامعه بوده است.

بنابرین اگر حق از جامعه رخت بربندد، کمتر اتفاق می افتد که دوباره به آن جامعه بازگردد و در آن رواج پیدا کند، مگر آنکه یک ولی قدرتمندی بیاید و بتواند جامعه را به سمت آموزه های گوناگونی که خداوند متعال ، نبي مکرّم و اهل بیت علیهم السلام برای حفظ عفت و حیاء بانوان دستور فرموده اند هدایت کند.

به عنوان نمونه خداوند متعال در آیه ای از سوره أحزاب به پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم  سفارش می کند که به همسران و دختران خودت و بانوان جامعه دستور بده تا چادر سر گذارند.

«يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَ بَنَاتِكَ وَ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبِيبِهِنَّ ذٰلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلاَ يُؤْذَيْنَ وَ كَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً ».[43]

لفظ جلباب در آیه شریفه به معنای چادر است و به معنای روسری نیست ؛ چرا که اگر روسری مراد بود تعبیر به «یُدنِینَ علیهنّ» نمی شد بلکه با تعبیر «ضرب» آورده می شد همانطور که خداوند متعال می فرماید: «وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ». [44]

و در آیه ای دیگر از همین سوره احزاب به مردان مومن دستور می دهد که وقتی در مهمانی می خواهند متاعی را از همسران پیامبر بگیرند از پشت دیوار یا حجابی باشد تا مستقیم با آنان مواجه نگردند: «وَ إِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعاً فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذٰلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ».[45]

بنابرین مواظب باشید، قدر حق را در جامعه بدانید، قدر عفت، حجاب و حیاء، قدر برادری، احسان و هم دوستی و سایر مکارم و فضائل اخلاقی که نبی مکرّم اسلام برای شما آورده است را بدانید و به سادگی آن ها را از دست ندهید و نگذارید در جامعه از بین برود.

اگر این فضائل از جامعه رخت بر بندد و رذائل اخلاقی همچون بی عفتی و بی رحمی جایگزین

آن گردد، این فضائل به این زودی ها به جامعه باز نخواهد گشت.


[1]. جناب مرحوم کلیني رحمه الله خطبه شانزده نهج البلاغة را با اضافاتی در صدر و ذیل به سند صحیح  در کتاب کافي شریف نقل نموده است. الکافي (ط – الإسلامیة)  : ج ۸ ، ص ۶۸.

[2]. نهج البلاغة: خطبه ۱۶ .

[3]. أمالي(للمفید رحمه الله) : ص ۵، المجلس الأوّل/ الأمالي(للطوسي رحمه الله) : ص ۶۲۶ المجلس الثلاثون/ بشارة المصطفی: ص ۴.

این روایت را بسیاری از محدّثین قدماء در مصادر مختلف کتب روایی با سندی واحد ذکر کرده اند، و روایت از لحاظ سندی ضعیف است ؛ چرا که تعدادی از مجاهیل و ضعفاء در سند واقع شده اند، مانند: محمد بن علي بن مهدي الکندي که نامی از او در کتب رجالی شیعه نیست.

همچنین روایت مذکور در کتاب روضة الواعظین به صورت مرسل از امیر مومنان علی علیه السّلام این گونه نقل شده است: «الحقّ لایعرف بالرجال اعرِف الحقَّ تعرِف أهلَه». روضة الواعظین و بصیرة المتعظین (فتّال نیشابوري رحمه الله – متوفی ۵۰۸ هـ ق): ج1 ، ص ۳۱.

[4]. دلیل تحریر الوسیلة (أحکام الستر و النظر) : ص ۲۱۹- ۲۲۰ / (کتاب الغناء) :

[5] الوسائل/ ج ۱۲ ص ۲۶۷ ب ۹۹ من أبواب ما يكتسب به ح ۴ و قرب الاسناد ص ۱۴۸.

[6]. غنا غیر از موسیقی است و عبارت است از «الترجیع المطرب في الحلق» چرخاندن صدا در حلق به گونه ای طرب و شادی آور که خفتی شهوانی دور از نورانیت حق به انسان دست می دهد.

[7]. قرب الإسناد: ص ۳۴۲، ح ۱۲۵۲.

[8]. اختیار معرفة الرجال: ص ۵۰۱، ما روي في هشام بن ابراهیم العباسي.

[9]. الکافي: ج ۶، ص ۴۳۵.

[10] الکافي: ج ۶ ، ص ۴۳۳، باب الغناء، ح ۱۲.

[11]. الأنبیا : ۶۷.

[12]. جناب شیخ صدوق رحمه الله  این وصیت شریف که متن طولانی نیز دارد در کتاب شریف «من لا یحضره الفقیه» با سند خودش از حماد بن عمرو و أنس بن محمد نقل می کند.

لازم به ذکر است که روایت همان گونه که سید خویی تصریح فرموده است ضعیف می باشد ؛ چرا که در سند شیخ صدوق رحمه الله به حمّاد بن عمرو و أنس بن محمد تعدادی از مجاهیل واقع شده اند. معجم رجال الحدیث: ج ۴، ص ۱۵۱ رقم ۱۵۶۷.

[13]. غرر الحکم و درر الکلم ص ۲۷، ح ۳۲۶. لازم به ذکر است که سند روایت مذکور به دلیل ارسال ضعیف است.

[14]. جناب ابن منظور در تعریف النکراء می گوید: « النكراء: الدهاء و الفطنة». لسان العرب: ج ۵ ، ص ۲۳۲.

[15]. المحاسن: ج ۱ ، ص ۱۹۵ / الکافي: ج ۱، ص ۱۱. لازم به ذکر است که سند روایت مذکور به دلیل اینکه مرفوعه است، ضعیف می باشد.

[16]. این عبارت در میان علمای شیعه معروف و مشهور است، ولی متن روایت نمی باشد بلکه مستفاد از روایت مرفوعه ای است که هشام بن حکم از امام کاظم علیه السّلام نقل می کند: «يَا هِشَامُ إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَئِمَّةُ علیهم السّلام  وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ.

يَا هِشَامُ إِنَّ الْعَاقِلَ الَّذِي لَا يَشْغَلُ الْحَلَالُ شُكْرَهُ وَ لَا يَغْلِبُ الْحَرَامُ صَبْرَهُ- يَا هِشَامُ مَنْ سَلَّطَ ثَلَاثاً عَلَى ثَلَاثٍ فَكَأَنَّمَا أَعَانَ عَلَى هَدْمِ عَقْلِهِ مَنْ أَظْلَمَ نُورَ تَفَكُّرِهِ بِطُولِ أَمَلِهِ وَ مَحَا طَرَائِفَ حِكْمَتِهِ بِفُضُولِ كَلَامِهِ‏ وَ أَطْفَأَ نُورَ عِبْرَتِهِ بِشَهَوَاتِ نَفْسِهِ فَكَأَنَّمَا أَعَانَ هَوَاهُ عَلَى هَدْمِ عَقْلِهِ وَ مَنْ هَدَمَ عَقْلَهُ أَفْسَدَ عَلَيْهِ دِينَهُ وَ دُنْيَاه‏». کافي: ج ۱ ، ص ۱۶ ، کتاب العقل و الجهل ،ح ۱۲.

[17]. کمال الدین ج ۱ ، ص ۳۲۴ ، باب ۳۱ ح ۹.

سند این روایت در کتاب شریف «کمال الدین» این گونه است: « قَالَ حَدَّثَنَا القاسِمُ بنُ العَلاءِ قال حَدَّثَنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَلِيٍّ الْقَزْوِينِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عن عاصم بن حمید»، اما علامه مجلسی در «بحارالأنوار» و محدّث نوری در «مستدرک الوسائل» سند این روایت را از کتاب شریف «کمال الدین» این گونه نقل کرده اند: «عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْعَلَاءِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ عاصم بْنِ حُمَيْدٍ».

طبق هر دو نقل در سند این روایت «اسماعیل بن علي القزویني» ذکر شده است که این فرد مجهول بوده و نامی از او در کتب رجالی ذکر نشده است.

بنابرین این روایت از لحاظ سندی ضعیف است، اما با توجه به اینکه پیرامون حرمت قیاس روایات صحیح و متظافری از أهل بیت علیهم السّلام وارد گردید است، لذا ضعف سند این یک روایت ضرری به مطلوب وارد نمی سازد.

[18]. الکافي ج ۱، ص ۱۶۸.

جناب سید خویی وثاقت عمر بن حنظله را ثابت نمی داند؛ چرا که ایشان توثیق خاص ندارد، و اینکه یک روایت ایشان تعبیر به مقبوله شده است را دلیلی بر قبول جمیع روایات ایشان نمی داند، ایشان در ادامه می فرماید: بر فرض اینکه تعبیر مذکور دلیل بر قبول جمیع روایات عمر بن حنظله در نظر مشهور گردد، ما می گوییم که عمل مشهور از وثاقت راوی کشف نمی کند. معجم رجال الحدیث: ج ۱۴، ص ۳۴.

در نظر ما تمامی روایاتی که سایر روات آن از ثقات مسلم بوده و عمر بن حنظله در آن سند واقع شده است، معتبره می باشد؛ چرا که أقوی اثبات اعتبار روایات جناب عمر بن حنظله است ؛ چرا که ایشان از مشاهیر و کثیر الروایة -۷۰ روایت- بوده و جرحی در حق ایشان ثابت نیست.

همچنین – بر فرض عدم إثبات وثاقت عمر بن حنظله و عدم اثبات اعتبار روایات ایشان – جمیع روایاتی که تعبیر به مقبوله شده و قدماء در فتاوی خود به آن استناد کرده اند حجّت است ؛ چرا که ضعف سند این روایت به عمل مشهور فقهاء جبران می گردد؛ و در علم اصول قاعده انجبار که محتوای آن عبارت است از: «ینجبر ضعف سند الخبر بعمل مشهور الفقهاء المتقدّمین» را ثابت کردیم.

[19]. آل عمران: ۷.

[20]. الکافي: ج ۸ ، ص ۶۸.

جناب ابن جریر الطبري الآملي الکبیر رحمه الله این روایت را این گونه نقل کرده استک : «الْيَمِينُ‏ وَ الشِّمَالُ‏ مَضَلَّةُ الطَّرِيقِ، وَ الْمَنْهَجُ مَا فِي كِتَابِ اللَّهِ وَ آثَارِ النُّبُوَّةِ». المسترشد في إمامة علي بن أبي طالب لابن جریر الطبري (متوفّی ۳۲۶ هـ ق): ص ۴۰۴.

همچنین جناب سید رضی رحمه الله در نهج البلاغة می فرماید: «الْيَمِينُ‏ وَ الشِّمَالُ‏ مَضَلَّةٌ وَ الطَّرِيقُ الْوُسْطَى هِيَ الْجَادَّةُ عَلَيْهَا بَاقِي الْكِتَابِ وَ آثَارُ النُّبُوَّة». نهج البلاغة: خطبه ۱۶.

[21]. سخنرانی رهبر معظم انقلاب در نماز جمعه تاریخی ایران اسلامی در مورخه13/۷/۱۴۰۳ به مناسبت شهادت رهبر مقاومت سید حسن نصر الله و سردار پر افتخار اسلام عباس نیل فروشان و پس از عملیات وعده صادق2.

[22]. نهج البلاغة: خطبه ۲۷.

[23]. الحجرات:۱۰.

[24]. الفتح: ۲۹.

[25]. مضمون روایت در اینجا بیان شده است؛ اما متن روایت در کتاب عیون الحکم این گونه آمده است: «وَجَدْتُ الْمُسَالَمَةَ خـَيْراً مَا لَمْ يَكُنْ وَهْنٌ فِي الْإِسْلَامِ أَنْجَعَ‏ مِنَ‏ الْقِتَالِ‏»، عیون الحکم و المواعظ (علي بن محمد اللیثي الواعظي متوفّی قرن ۶ هـ ق ): ص ۵۰۶، ح ۹۲۸۸.

همچنین در غرر الحکم این گونه آمده است: «وَجَدْتُ الْمُسَالَمَةَ مَا لَمْ يَكُنْ وَهْنٌ فِي الْإِسْلَامِ أَنْجَعُ‏ مِنَ‏ الْقِتَال»، ‏غرر الحکم و درر الکلم (عبد الواحد بن محمّد التمیمي الآمدي متوفی ۵۵۰ هـ ق): الفصل الرابع في مداراة الناس، باب مدح المداراة، ح ۱۰۱۷۷، ص ۴۴۵. البته روایت مذکور به دلیل ارسال ضعیف السند می باشد.

[26]. الأمالي للمفید: المجلس التاسع عشر ، ح ۶، ص ۱۵۵. این روایت به طریق شیخ مفید در امالی ضعیف السند می باشد.

[27]. کتاب الغارات: ج ۲ ، ص ۸۲۸ ، تعلیقه ۵۵ / إرشاد القلوب إلی الصواب (للدیلمي): ج ۲ ، ص ۳۳۵. این روایت نیز به جهت ارسال در هر دو طریق ضعیف می باشد.

[28]. الأنفال : ۶۰.

[29]. نهج البلاغة: خطبه ۲۷.

[30]. سفيان بن عوف غامدى، از سرداران معاويه و اهل يمن بود، غامد نام قبيله‏اى در يمن است.

[31]. انبار، شهرى مرزى بين عراق و شام در ۷۲ كيلو مترى بغداد، در كرانه شرقى فرات، مقابل شهر (هيت) بود.

[32]. جمله دعائيّه است كه گاه در نكوهش و كنايه زدن بكار مى‏رود.

[33]. العین (خلیل بن أحمد الفراهیدی – متوفی ۱۷۵ هـ ق): ج ۸ ، ص ۲۹۸- ۲۹۹.

[34]. متن پیشرو، همان فقره ای است که حضرت استاد در کلام خود به آن اشاره کرده است: «فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ وَ لِمَ‏ جَعَلَ‏ أُولِي‏ الْأَمْرِ وَ أَمَرَ بِطَاعَتِهِمْ؟ قِيلَ: لِعِلَلٍ كَثِيرَةٍ؛ مِنْهَا: أَنَّ الْخَلْقَ لَمَّا وَقَفُوا عَلَى حَدٍّ مَحْدُودٍ وَ أُمِرُوا أَنْ لَا يَتَعَدَّوْا تِلْكَ الْحُدُودَ؛ لِمَا فِيهِ مِنْ فَسَادِهِمْ، لَمْ يَكُنْ يَثْبُتُ ذَلِكَ وَ لَا يَقُومُ إِلَّا بِأَنْ يَجْعَلَ عَلَيْهِمْ فِيهَا أَمِيناً يَأْخُذُهُمْ بِالْوَقْتِ عِنْدَ مَا أُبِيحَ لَهُمْ وَ يَمْنَعُهُمْ مِنَ التَّعَدِّي عَلَى مَا حَظَرَ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لَكَانَ أَحَدٌ لَا يَتْرُكُ لَذَّتَهُ وَ مَنْفَعَتَهُ لِفَسَادِ غَيْرِهِ فَجُعِلَ عَلَيْهِمْ قَيِّمٌ يَمْنَعُهُمْ مِنَ الْفَسَادِ وَ يُقِيمُ فِيهِمُ الْحُدُودَ وَ الْأَحْكَام‏».

ترجمه: اگر کسی بگوید برای چه خداوند اولیاء امر را قرار داد و مکلّفین را به طاعت از ایشان  امر نموده است؟ گفته می شود: این کار علت های زیادی دارد.

یکی از آن علت ها این است که چون مکلّفین به حد و مرز شرعی محدود شدند و امر شدند که از آن حد و مرز شرعی تجاوز نکنند؛ چرا که تجاوز از آن حدود موجب فساد آنان می گردد،. این پایبندی به حدود و مرز شرعی و عدم تجاوز از آن ثابت و پا برجا نمی شد مگر اینکه خداوند متعال امینی بر آنان در مورد آن حدود قرار دهد تا آنان را در محدوده مباحات نگه داشته و آنان را از آنچه ممنوع شده اند باز دارد.

و اگر این امینان نبودند بشر لذت و منفعت خود را به هیچ بهانه ای رها نمی کرد گرچه این لذت و منفعت برای دیگران مفسده و ضرر داشته باشد، پس بخاطر همین برای مردم از جانب خداوند قَیّم قرار داده شده است تا اینکه آنان را از فساد منع نموده و حدود و أحکام الهی را در بین آنان به پا دارد.

جناب شیخ صدوق رحمه الله روایت مذکور را به دو سند از جناب فضل بن شاذان رحمه الله نقل می کنند: « حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبْدُوسٍ النَّيْسَابُورِيُّ الْعَطَّارُ بِنَيْسَابُورَ فِي شَعْبَانَ سَنَةَ اثْنَتَيْنِ‏ وَ خَمْسِينَ‏ وَ ثَلَاثِمِائَةٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَيْبَةَ النَّيْسَابُورِيُّ قَالَ قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ النَّيْسَابُورِيُّ وَ حَدَّثَنَا الْحَاكِمُ أَبُو مُحَمَّدٍ جَعْفَرُ بْنُ نُعَيْمِ بْنِ شَاذَانَ عَنْ عَمِّهِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدِ بْنِ شَاذَانَ قَالَ قَالَ الْفَضْلُ بْنُ شَاذَان‏». عیون أخبار الرضا: ج ۲ ، ص ۹۹ / علل الشرایع: ج ۱ ، ص ۲۵۳.

جناب استاد پیرامون سند این روایت می فرماید: «و لا يبعد كونها حسنة سنداً؛ نظراً إلى أنّه و إن لم يوثق بعض رواته صريحاً، إلّا أنّ الصدوق رواها بطريقين عن الفضل، و لم يرد ذمّ في واحد من رواتها، بل يظهر من ترضّي الصدوق لهم و كونهم من مشايخه حسن حالهم. و لا سيّما أنّه رواها بطريقين». دلیل تحریر الوسیلة (کتاب ولایة الفقیه): ص ۸۰.

ایشان در پاسخ به این توهم که عبارات مذکور فرمایش خود جناب فضل بن شاذان رحمه الله بوده نه امام معصوم  می فرماید: «ثمّ إنّه لا يتوهم أنّها قول الفضل من عند نفسه، بل هي كلام الإمام عليه السّلام؛ لما قال الصدوق: حدثنا عبد الواحد بن محمد بن عبدوس النيسابوري رضى اللَّه عنه قال حدّثنا عليّ بن محمد بن قتيبة النيسابوري، قال: قلت للفضل بن شاذان لمّا سمعت منه هذه العلل- : أخبرني عن هذه العلل أذكرتَها من الاستنباط و الاستخراج و هي من نتائج العقل أو هي مما سمعت و رويته؟ قال لي: ما كنت لأعلم مراد اللَّه‏ عزّ و جلّ بما فرض و لا مراد رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم بما شرّع و سنّ و لا علل ذلك من ذات نفسي، بل سمعتها من مولاي أبي الحسن علي بن موسى الرضا عليه السّلام المرّة بعد المرّة و الشي‏ء بعد الشي‏ء، فجمعتها. فقلت: فأُحدّث بها عنك عن الرضا عليه السّلام؟ قال : نعم». دلیل تحریر الوسیلة (کتاب ولایة الفقیه): ص ۸۰ – ۸۱.

[35]. اعراف: ۸۸ .

[36]. هود: ۹۱.

[37]. هود: ۲۷.

[38]. نهج البلاغة: حکمت ۱۴۷.

[39]. التوبة: ۱۶.

[40]. آل عمران: ۱۴۲.

[41]. المائدة: ۱۰۳.

[42]. الاعراف:۱۷۹.

[43]. الأحزاب:۵۹.

[44]. النور: ۳۱.

[45] الأحزاب: ۵۳.

فهرست مطالب

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پیمایش به بالا