معیار سنجش ارزش انسان در اسلام

معیار سنجش ارزش انسان در اسلام

در حکمت 81 کتاب شریف نهج البلاغه امیرالمؤمنین علیه السلام معیار و ملاک سنجش و اندازه‌گیری ارزش انسان در اسلام را بیان فرمودند:حضرت فرمودند: «قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُه‏»«ارزش هر کسى به کار خوبی است که انجام می­دهد». سید رضی پس از نقل این کلام گفته است: «این جمله از جملات ارزشمندی است که قیمتی برای آن تصور نمی­شود، و هیچ حکمتی در ارزش با این کلام برابری نمی­کند، و هیچ کلامی نمی­تواند از جهت ارزش قرین این کلام باشد»

کپی لینک کوتاه

در حکمت ۸۱ کتاب شریف نهج البلاغه امیرالمؤمنین علیه السلام معیار و ملاک سنجش و اندازه‌گیری ارزش انسان در اسلام را بیان فرمودند:

حضرت فرمودند: «قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُه‏»[1]. «ارزش هر کسى به کار خوبی است که انجام می­دهد».

سید رضی پس از نقل این کلام گفته است: «این جمله از جملات ارزشمندی است که قیمتی برای آن تصور نمی­شود، و هیچ حکمتی در ارزش با این کلام برابری نمی­کند، و هیچ کلامی نمی­تواند از جهت ارزش قرین این کلام باشد»[2].

معیار سنجش ارزش انسان در اسلام چیست؟

 

این حکمت را به دو گونه می­توان تفسیر کرد.

تفسیر اول

تفسیر اول این است که مراد از تحسین عمل و تعبیر «ما یحسنه» که در این روایت آمده بود، نیکو بودن و خوب بودنِ عمل از جهت دقت و ظرافت و نظم و نیکویی و قوام ظاهری و مادی آن باشد، مثل ساختن اشیاء و بناها، دوختن لباس، تعلیم درس، تألیف کتاب، و موارد دیگر از حرفه­‌ها و صنایع گوناگون، که اگر هر کدام از این موارد به خوبی و با کیفیت مطلوب انجام شوند قیمت آن شیء بالاتر رفته و قیمت و ارزش و بهای انجام دهنده آن نیز بالاتر خواهد بود.

طبق این تفسیر، معنای روایت اینگونه می­شود که ارزش هر انسانی به عملی است که آنرا به خوبی انجام می­دهد، مثلاً ارزش یک نجّار آن است که وقتی می­خواهد درب یا پنجره­ای را بسازد آنرا به بهترین صورت ممکن ایجاد کند، نه آنکه در ساختِ آن سستی بورزد و به ایجاد یک صورت ظاهری بسنده نماید، که در این صورت، ارزش آن نجّار در بین افرادی که به او مراجعه می­نمایند کم شده و از دست می­رود.

این قاعده در سایر حرفه­ها، اصناف، علوم و … نیز جاری است، مثلا اگر یک روحانی، بدون دقت و مطالعه به تبلیغ و منبر برود پس از مدتی مردم می­بینند که سخنان او قابل استفاده نیست، از این رو دیگر استقبالی از وی نخواهد شد؛ ولی اگر روحانی اهل تفکر و مطالعه باشد و حرف­های مورد نیاز مردم را بر اساس ادله قرآنی و روایی و با زبان خوب و هنرمندانه بیان نماید، از صحبت­های او استقبال خواهد شد و ارزش و قدر و بهای چنین طلبه­ای در نزد مردم بالا خواهد رفت.

بر اساس این تفسیر، مراد از خوب و نیکو بودنِ عمل، جنبه ظاهری و مادی آن است.

این تفسیر، همان چیزی است که در ابتدا از این روایت به ذهن می رسد، و از گذشته نیز همین معنا در ذهن ما بود، منتهی با تأمل در این حکمت بلند در می­یابیم که این کلام، معنای دقیق و برجسته تری دارد که همان تفسیر دوم است.

تفسیر دوم

تفسیر دوم این است که مراد از تحسین عمل، نیکو بودن آن عمل از جهت امور معنوی و ملکوتی باشد، که در عالم غیب و درجات معنوی و روحانی و رساندن شخص به درجات کمال و قرب الهی تأثیر دارد. یعنی هرچقدر که نیت فرد در انجام دادن آن کار، خالصانه­تر باشد و قصد تقرّب به پروردگار را داشته باشد و بخواهد که به مقام کمال و عبودیت و مقامات معنوی و رضوان الهی نائل بیاید، آن عمل نیز بالاتر و برتر خواهد بود، و خود شخص نیز بر اساس آن عمل خالصانه ارزشمندی بیشتری خواهد یافت.

این معنا، همان چیزی است که از کلام پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نیز فهمیده می­شود که فرمودند: «إنّما الأعمال بالنيات»[3]«همانا تمامی اعمال به نیت هاست»، یعنی ارزش هر عملی به نیت آن است، و هرچقدر که نیت خالصانه­تر باشد، ارزش آن عمل نیز بیشتر خواهد بود.

از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است که خطاب به ابوذر فرمودند: «يا أباذر لِیكُن لك في كلّ شيء نية حتى في النوم و الأكل»[4]«ای اباذر! باید در هر کاری، حتی در خواب و خوراک، نیّت (خیر و صالح) داشته باشی»، یعنی تمام کارهای تو در شبانه روز باید در جهت تقرّب به پروردگار و در جهت عبودیّت و بندگی او باشد.

کلام امیرالمؤمنین علیه السلام در دعای کمیل نیز اشاره به همین مطلب است که فرمود:

«يا ربّ يا ربّ يا ربّ، أسألك بحقّك و قدسك و أعظم صفاتك و أسمائك، أن تجعل أوقاتي في الليل و النهار بذكرك معمورة، و بخدمتك موصولة، و أعمالى عندك مقبولة، حتى تكون أعمالي و أورادي كلُّها وردا واحدا، و حالي في خدمتك سرمدا، يا سيدي يا من عليه مُعَوَّلي، يا من إليه شكوت أحوالي، يا ربّ يا رب يا ربّ، قوّ على خدمتك جوارحي، و اشدد على العزيمة جوانحي، وهب لى الجدَّ في خشيتك، و الدوام في الاتّصال بخدمتك»[5]

«پروردگارا! پروردگارا! پروردگارا! به حقّت و قداست و پاکی­ات و بزرگترین صفات و نام­هایت از تو درخواست می‌کنم که همه اوقاتم در شب و روز را به یادت آباد کنی و به خدمتگزاری­ات پیوسته بداری؛ و اعمالم را در پیشگاهت قبول کنی، تا اینکه همه اعمال و اورادم ورد واحدی باشد و حالم در خدمت تو پاینده گردد. ای سرور من! ای کسی که بر او تکیه دارم، ای کسی که شکایت حالم را تنها به او می­گویم. پروردگارا! پروردگارا! پروردگارا! اعضایم را در راه خدمتت نیرو بده، و دل و جانم را برای انجام وظایفم محکم کن، و جدیت در خشیت از خودت، و دائم و پیوسته در خدمتت بودن را به من عنایت کن.»

خداوند متعال در تبیین حکمت خلقت در قرآن مجید چنین فرموده است:

«خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً»[6]

«[خداوند] همان كسی [است] كه مرگ و حيات را آفريد تا شما را بيازمايد كه كداميک از شما بهتر عمل مى‏كنيد».

مراد از بهتر عمل کردن و تعبیر «أحسن عملا» که در این آیه شریفه آمده است همان نظر داشتن به جنبه­های معنوی کارهاست، که با رسیدن به درجات کمال و زهد و معرفت و بندگی و رسیدن به سعادت دائمی سازگار است، وگرنه اگر مراد از این تحسین عمل، مراعات کردن جنبه­های ظاهری و مادی کارها باشد، چنین چیزی با رسیدن به کمالات معنوی سازگار نیست، بلکه حتی در مواردی به آن ضرر می­زند.

با این توضیحات معلوم می­شود که مراد امیرالمؤمنین علیه السلام از تحسین عمل در این حکمت، همان نگاه کردن و مراعات نمودن جنبه­های معنوی کارها و اخلاص در نیت است، که سبب ارزشمندی کار، و در نتیجه ارزشمندی فاعلِ آن می­گردد.

ملاک برای خوب بودن کارها چیست؟

تا اینجا دریافتیم که «خوب بودن کارها»، به عنوان ملاک ارزش هر انسان و هر مؤمنی در کلام امیرالمؤمنین علیه السلام شناخته شده است، و همین «احسنیّت» در سوره ملک به عنوان هدف از خلقت بیان شده است.

حال باید ببینیم این احسنیّت با چه چیزی تحقق می­یابد؟ آیا با اخلاص در نیت حاصل می­شود؟ یا با معرفت؟ و یا با خشیت؟ و یا با صفات و خصوصیات دیگر محقق می­شود؟

مرحوم کلینی روایتی را از امام صادق علیه السلام نقل کرده که ایشان در مورد آیه شریفه «لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» اینگونه فرموده­اند:

«ليس يعنى أكثركم عملاً، ولكن أصوبكم عملاً. و إنّما الإصابة خشية اللّه‏ و النية الصادقة و الحَسَنة، ثمّ قال عليه السلام: الإبقاءُ على العمل حتى يَخْلُصَ أشدُّ من العمل. و العمل الخالص الذي لا تريد أن يحمدك عليه أحد إلّا اللّه‏ عزوجلّ. و النية أفضل من العمل. و إنّ النية هي العمل. ثم تلا قوله عزّوجلّ: «قل كلٌّ يعمل على شاكلته؛ يعني على نيته»[7]

«مراد پروردگار این نیست که اعمال کدامیک از شما بندگان بیشتر است، بلکه مراد این است که اعمال کدامیک “اصابت” دارد، و این “اصابت” به خشیت از پروردگار، و نیت صادق و پاک است»، سپس فرمودند: «مراقبت از عمل تا هنگامی که به خلوص برسد، سخت تر از خود عمل است، و عمل خالص آن عملی است که از هیچکس جز خداوند متعال نخواهی که به خاطر آن کار تو را ستایش کند، و نیت برتر از عمل است، و اصلا نیت، همان عمل است»، سپس این آیه شریفه را تلاوت فرمودند: «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى‏ شاكِلَتِه» و فرمودند: «مراد از “شاکله” همان “نیت” است، یعنی هرکدام از ما بر اساس نیت مان کار انجام می­دهیم».

این روایت دلالت دارد که خوب بودنِ عمل، به زیاد بودنِ آن نیست، بلکه به «اصابت» است.

معنای «اصابت» که در این روایت آمده است آن است که عمل، با نیت و قصد فردی که آن عمل را انجام می­دهد مطابقت کند، یعنی به همان نیت و قصد خیری که برای انجام آن کار داشت برسد، که راغب در مفردات به همین معنا اشاره کرده و اصابت را اینگونه معنا کرده است که اگر کسی به آنچه مقصودش بوده است نائل بیاید تعبیر اصابت را در مورد او به کار می­برند.

بنابراین مقصود از این روایت آن می­شود که خداوند از بندگانش اعمال زیاد نخواسته است، بلکه “اصابت” در کارها را خواسته است و کسی که این “اصابت” در کارهایش بیش از دیگران باشد همان کسی است که بیشتر به مقصود خود برسد، و نتیجه اعمال خیر خودش را بیشتر مشاهده کند، و بیشتر به درجات کمال و قرب الهی و رشد و معنویت نائل شود.

و نیز از این روایت فهمیده شد که ملاک برای “اصابت”، برخورداری از خشیت الهی و نیت صادق و اخلاص است.

در آیه شریفه در مورد خشیت الهی چنین آمده است: «همانا در میان بندگان، فقط عالمان از خداوند خشیت دارند».

البته مراد از «عالم» در این آیه شریفه، علوم اصطلاحی حوزوی نیست، بلکه مراد از آن، عالمان ربانی اهل معرفت هستند، که تنها چنین بندگانی به مقام خشیت الهی می­رسند.

مطلب دیگری که از این روایت فهمیده می­شود آن است که اخلاص متوقف بر حسن نیت و صدق نیت است، یعنی نیت انسان باید صادقانه باشد و ظاهر عملش نباید با باطن آن مغایرت داشته باشد، بلکه باید ظاهر عمل و نیت او مطابق یکدیگر باشند و تا چنین نباشد اخلاص محقق نمی­شود.

و نیز از روایت فهمیده می­شود که اخلاص متوقف بر مراقبت از عمل است، یعنی انسان پس از انجام دادن عمل باید بتواند نیت خیر و خالصانه­ای که داشت را حفظ کند و عمل خود را با ریا و منت گذاشتن و امثال آن از بین نبرد.

در معتبره سکونی از امام صادق علیه السلام چنین نقل شده که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

«إنّ المَلَك ليصعد بعمل العبد مبتهجا به، فإذا صعد بحسناته يقول اللّه‏ عزوجل: اجعلوها في سجين، إنه ليس إيّاي أراد بها»[8]

«فرشته الهی با خوشحالی عمل بنده را بالا می­برد (و گمان می­کند که خالصانه است)، و هنگامی که به بالا رفت خداوند متعال می­فرماید: آن عمل را در “سجین” [و در میان شعله­های جهنم] بیفکنید، چون او در انجام دادن آن کار، مرا قصد نکرده بود».

ممکن است کسی بگوید مراد از «ابقاء بر عمل» که در روایت ذکر شده بود، مداومت بر عمل به معنای تکرار آن است، یعنی اگر کسی کار خیری انجام می­دهد به یک­بار انجام دادن آن اکتفا نکند و آنرا تکرار نماید.

منتهی این معنا صحیح نیست، چون در ذیل این تعبیر چنین آمده که ابقاء بر عمل انجام بدهد تا عملش خالصانه گردد، و معلوم است که صرف تکرار عمل، موجب خالصانه شدن آن نمی­گردد، بنابراین مراد از ابقاء در اینجا همان مراقبت و محافظت از عمل است، به نحوی که اخلاص آن عمل باقی بماند.

نکته بعدی که از روایت فهمیده می­شود این است که عمل خالص آن عملی است که انسان انتظار ستایش از جانب دیگران را نسبت به آن فعل نداشته باشد.

نکته دیگری که از روایت استفاده می­شود این است که ارزش نیت بیش از عمل است، چون نیت، روح عمل و باطن و حقیقت ملکوتی آن است، و عمل به خودی خود و بدون نیت ارزشی ندارد، همانگونه که جسم بدون روح ارزشی ندارد، و منشأ تمام کارهایی که جسم انجام می­دهد همان روح است و تا روح نباشد کاری از جسم بر نمی­آید.

و نیز فهمیده شد که مراد از «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى‏ شاكِلَتِه»[9] آن است که حقیقت و روح و باطن عمل هر کسی، نیت و قصد اوست.

از نکات مهمی که در این روایت ذکر شد آن بود که خوب بودن کار، منوط به خشیت الهی است، و تنها برخی از علما به چنین جایگاهی می­رسند.

هر کسی که علوم اصطلاحی حوزوی همچون فقه و اصول و تفسیر و کلام را بیاموزد با اینکه لفظ عالم به او اطلاق می­شود، ولی مراد از علماء در آیه شریفه «إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»[10] تمام این عالمان نیستند، بلکه تنها عالمی ربّانی که اهل معرفت باشد مصداق این آیه شریفه خواهد بود، چرا که تنها چنین عالمانی اهل خشیت هستند، و به همین دلیل است که امام معصوم علیه السلام خوب بودن عمل را به خشیت داشتن تفسیر فرموده اند.

بر اساس آنچه تا اینجا بیان گردید سه ویژگی ذکر شد که عبارتند از: اخلاص، خشیت، و قرب الهی.

ترتیب طبیعی بین این سه ویژگی به این شکل است که انسان ابتدا باید در هر عملی اخلاص بورزد، سپس با تحصیل علم و معرفت به معنای واقعی، به مقام خشیت برسد، و پس از آن به مقام قرب و رضوان الهی نائل بیاید، و چنین مقامی جز با اسباب اختیاری­اش به دست نمی­آید، و این اسباب اختیاری که حضرت بیان فرموده­اند همان اخلاص و خشیت است.

 

[1]– نهج البلاغة (للصبحي صالح): الحكمة ۸۱.

[2] – همان

[3] -الوسائل: باب ۵ من أبواب مقدمة العبادات، ح7.

[4] – الوسائل: باب ۵ من أبواب مقدمة العبادات، ح8.

[5] – مفاتيح الجنان، دعاء الكمیل.

[6] – الملك: ۲.

[7] – الكافي (الإسلامیة): ج2، ص16.

[8] الكافي (الإسلامیة): ج2، ص295.

[9] – الإسراء: ۸۴.

[10] – فاطر: ۲۸.

فهرست مطالب

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پیمایش به بالا