آیتالله سیفی مازندرانی در دیدار جمعی از طلاب، با تشریح مراحل علمی لازم برای فهم قرآن و روایات، نسبت به اظهارنظر درباره دیدگاه اسلام بر پایه مطالعات سطحی و پراکنده هشدار دادند و تأکید کردند: کسی که میخواهد از جانب اسلام، قرآن و اهلبیت(ع) سخن بگوید، باید فقه و مبانی استنباط را فراگرفته و صلاحیت علمی لازم را به دست آورده باشد.
ایشان همچنین دیدگاهی را که با استناد به آیه «إِنَّ اللهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَی أَهْلِهَا»، برخورداری از تخصص را برای پذیرش مسئولیت کافی میداند و تعهد و دیانت را ضروری نمیشمارد، نقد کردند و این برداشت از آیه را نادرست خواندند.
قواعد اصولی؛ نخستین مبنای فهم متون دینی
آیتالله سیفی مازندرانی در ابتدای سخنان خود، قواعد اصولی را قواعد فهم آیات قرآن و روایات اهلبیت(ع) معرفی کردند و فرمودند: علم اصول بر قواعد لفظی، محاورهای و عقلایی استوار است؛ قواعدی که در مباحث الفاظ گردآوری شده و موضوعاتی همچون حکومت، ورود، تعادل و تراجیح را نیز در بر میگیرد.
ایشان توضیح دادند که پیامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین(ع) و دیگر ائمه اطهار(ع) بر اساس قوانین محاوره و عرف زبان عربی با مردم سخن میگفتند؛ ازاینرو، فهم سخنان آنان نیز باید بر همین قواعد استوار باشد.
ایشان با اشاره به آیه «لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إلَیْهِم» اظهار کردند: قواعدی مانند حجیت ظواهر، دلالت صیغههای امر و نهی، تعلیل، اجمال و تفصیل، حکومت، ورود، تعادل و تراجیح، ابزارهای لازم برای فهم خطابهای شرعی هستند.
معظم له فرمودند: در تفسیر قرآن کریم ابتدا باید بر قواعد اصولی تکیه کرد و در مرحله بعد به روایات اهلبیت(ع) مراجعه داشت؛ زیرا فهم صحیح روایات نیز خود بر همین قواعد مبتنی است.
بعثت پیامبر(ص) و نقش نرمی در هدایت
آیتالله سیفی مازندرانی در ادامه با اشاره به موضوع نبوت و بعثت و با استناد به آیه «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ» اظهار داشتند: خداوند متعال پیامبر اکرم(ص) را برخوردار از نرمی، تواضع و خوشرویی در مواجهه با مردم معرفی فرموده است.
ایشان با اشاره به آیه «فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّنًا لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی» افزودند: اهمیت گفتار نرم تا آنجاست که خداوند، حضرت موسی و حضرت هارون(ع) را نیز به سخن گفتن نرم با فرعون مأمور فرمود.
ایشان هدف بعثت پیامبران را هدایت انسان و مراقبت از سلامت روح و عقل او دانستند و گفتند: پیامبر اکرم(ص) برای آن مبعوث شدند که عقل انسانها را فعال و آنان را برای پذیرش وحی و تنظیم زندگی بر اساس قوانین الهی آماده سازند.
ولایت؛ عامل اکمال دین
ایشان سپس با استناد به آیه «اَلْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا»، ولایت را عامل اکمال دین و اتمام نعمت دانستند و فرمودند به شهادت شیعه و سنی این آیه ناظر به واقعه غدیر خم و ولایت امیرالمؤمنین(ع) و فرزندان معصوم ایشان است.
آیتالله سیفی مازندرانی با اشاره به آیه «وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلَامِ دِینًا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ» گفتند: اسلامِ کامل، اسلامی است که با ولایت همراه باشد و این مسیر تا عصر غیبت استمرار دارد.
میراث حدیثی شیعه و مرجعیت فقیه در عصر غیبت
آیتالله سیفی مازندرانی در ادامه سخنان خود، به میراث روایی شیعه پرداختند و از اصول اربعمائه، کتب اربعه و آثاری چون «عیون اخبار الرضا»، «توحید صدوق»، «علل الشرایع» و «غیبت نعمانی» بهعنوان بخشهایی از میراث حدیثی اهلبیت(ع) نام بردند.
ایشان با طرح این پرسش که در عصر غیبت، نظر چه کسی در فهم و بیان احکام دین حجت است، پاسخ دادند: مرجع تشخیص و تبیین حکم شرعی در این دوران، فقیه عادل امامی است.
ایشان با استناد به روایات امام صادق(ع) درباره لزوم دقت در انتخاب مرجع دریافت معارف دینی، توضیح دادند که نقل روایت به شناخت راوی، بررسی سند و فهم متن نیاز دارد؛ اما استنباط حکم فراتر از نقل روایت است و به تخصص در فقه، اصول، رجال، درایه و ادبیات عرب نیاز دارد.
مطالعات سطحی، صلاحیت اظهارنظر درباره اسلام ایجاد نمیکند
آیتالله سیفی مازندرانی در همین بخش، نسبت به اظهارنظرهای دینی بر پایه مطالعات محدود و پراکنده از جمله مطالعه سطحی قرآن و نهج البلاغه هشدار دادند و تأکید کردند: صاحبنظر شدن در حلال و حرام اهلبیت(ع)، با مطالعه چندروزه و مراجعه پراکنده به چند کتاب حاصل نمیشود.
ایشان فرمودند: کسی که بدون طی کردن مراحل علمی لازم و بدون رجوع به فقهای شیعه، بخواهد تکلیف دینی خود یا دیگران را تعیین کند، ممکن است هم خود به خطا برود و هم دیگران را از مسیر صحیح منحرف کند.
آیتالله سیفی مازندرانی میان «نقل روایت»، «نقد روایت» و «شناخت احکام» تفکیک قائل شدند و افزودند: تعبیر «نظروا فی حلالنا و حرامنا و عرفوا أحکامنا» نشان میدهد که بیان نظر اسلام، تنها با خواندن و نقل کردن چند روایت امکانپذیر نیست؛ بلکه به قدرت علمی برای بررسی سند، تحلیل متن و جمع میان روایات متعارض نیاز دارد.
ایشان تصریح کردند: کسی که میخواهد بگوید «اسلام چنین میگوید»، «قرآن چنین میگوید» یا «اهلبیت(ع) چنین فرمودهاند»، باید مراحل تخصصی فقاهت را طی کرده باشد. آشنایی عمومی با حقوق، مطالعات دانشگاهی یا مطالعه پراکنده منابع دینی، جایگزین تخصص اجتهادی نمیشود.
ایشان همچنین با اشاره به تلاشهای علمی فقهای شیعه، از مجاهدت عالمانی یاد کردند که عمر خود را صرف تدریس، تحقیق و تألیف در فقه و معارف اهلبیت(ع) کردهاند.
«عرفوا أحکامنا»؛ مرحلهای فراتر از روایتخوانی
آیتالله سیفی مازندرانی در ادامه توضیح دادند که حتی صاحبنظر شدن نیز پایان مسیر نیست و تعبیر «عرفوا أحکامنا» از مرتبهای عمیقتر در شناخت احکام حکایت دارد.
ایشان فرمودند: رسیدن به این مرتبه، علاوه بر فقاهت، به ربانی بودن شخص و توجه خاص خدای تعالی به او نیاز دارد تا با تسلط بر ادبیات عرب، اصول فقه، شناخت روایات و توانایی جمع میان ادله بتواند نظر خدای متعال، پیامبر اسلام و اهل بیت علیهم السلام را بفهمد و هرکس نمیتواند بدون برخورداری از این مقدمات، خود را سخنگوی اسلام معرفی کند.
ایشان سپس با استناد به توقیع شریف امام زمان(عج)، «أَمّا الحَوادِثُ الواقِعَةُ فَارْجِعُوا فِیهَا إِلَی رُوَاةِ حَدِیثِنَا؛ فَإِنَّهُمْ حُجَّتِی عَلَیْکُمْ وَ أَنَا حُجَّةُ الله»، اظهار داشتند: مقصود از راویان حدیث، تنها ناقلان الفاظ روایات نیستند؛ بلکه با توجه به عبارت ««نظروا فی حلالنا و حرامنا و عرفوا أحکامنا» در روایت امام صادق(ع) کسانی هستند که به مرحله شناخت احکام اهلبیت(ع) رسیده و صلاحیت مراجعه مردم را به دست آوردهاند.
نقد کفایت «تخصص بدون تعهد»
آیتالله سیفی مازندرانی پس از تبیین جایگاه فقاهت، دیدگاهی را نقد کردند که برخورداری از تخصص را برای پذیرش مسئولیت در جامعه کافی میداند و تعهد و دیانت را شرط لازم نمیشمارد.
ایشان فرمودند: مقایسه مسئولیتهای نظام اسلامی و دینی با طبابت، قیاس دقیقی نیست؛ زیرا پزشک مستقیماً مسئول درمان جسم بیمار است، اما مدیر جامعه اسلامی با حقوق مردم، سلامت اجتماعی و ابعاد اخلاقی و معنوی زندگی آنان نیز سروکار دارد.
ایشان با تأکید بر اینکه تخصص باید با تعهد و دیانت همراه باشد، افزودند: نمیتوان گفت هرکس از توانایی فنی و اجرایی برخوردار بود، حتی در صورت نداشتن تعهد دینی و اخلاقی، برای پذیرش مسئولیت در جامعه اسلامی صلاحیت دارد.
آیتالله سیفی مازندرانی در تبیین تفاوت این دو حوزه، بار دیگر به هدف بعثت پیامبران اشاره کردند و گفتند: انبیا تنها برای تأمین سلامت جسم انسانها مبعوث نشدند، بلکه مأموریت آنان هدایت عقل و روح انسان و رساندن او به «قلب سلیم» بود.
ایشان با استناد به آیه «یَوْمَ لَا یَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَی اللهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ» تأکید کردند: مقام و مسئولیت بدون سلامت روح، عقل و ایمان، برای سعادت انسان کفایت نمیکند.
انتقاد از تفسیر نادرست آیه «إِنَّ اللهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَی أَهْلِهَا»
آیتالله سیفی مازندرانی در ادامه و مطابق سیر بحث خود، به آیه «إِنَّ اللهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَی أَهْلِهَا» پرداختند و بیان داشتند: امانت مورد نظر در این آیه شریفه، دین خداست و عالمان و فقها، امینان پیامبر اکرم(ص) در حفظ و تبیین این امانت هستند.
ایشان تفسیر این آیه به معنای کفایت تخصص برای سپردن مسئولیت، بدون در نظر گرفتن تعهد و دیانت، را نادرست دانستند و فرمودند: نمیتوان با استناد به عبارت «إِلَی أَهْلِهَا» نتیجه گرفت که برخورداری از یک تخصص اجرایی، فرد را حتی در صورت نداشتن صلاحیت دینی و اخلاقی، اهل امانت میسازد.
آیتالله سیفی مازندرانی افزودند: در مورد دین هم، «اهل امانت» کسانی هستند که شایستگی علمی و عملی حفظ، فهم و تبیین دین را داشته باشند؛.
ایشان با اشاره به روایت «الفُقَهاءُ حُصونُ الإسلام» اظهار فرمودند: امانت دین باید به حافظان و عالمان دین سپرده شود و در عصر غیبت، ولی فقیه یعنی «فقیه جامعالشرایط امامی» عهده دار پیاده کردن دین در جامعه و مرجع معتبر برای شناخت و بیان احکام الهی است.